Elektrisch Fietsen

Comments

Transcription

Elektrisch Fietsen
Rapport
Elektrisch Fietsen
Marktonderzoek en verkenning
toekomstmogelijkheden
Ingrid Hendriksen
Luuk Engbers
Jeroen Schrijver
Rene van Gijlswijk
Jesse Weltevreden (BOVAG)
Jaap Wilting (BOVAG)
Rapport
TNO Kwaliteit van Leven
KvL/B&G/2008.067
Elektrisch Fietsen
Marktonderzoek en verkenning toekomstmogelijkheden
Datum:
Auteurs: Opdrachtgever:
Aantal pagina's: juni 2008
Ingrid Hendriksen, Luuk Engbers,
Jeroen Schrijver, Rene van Gijlswijk,
Jesse Weltevreden (BOVAG) en
Jaap Wilting (BOVAG)
Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van
BOVAG en HBD
64
Rapport
KvL/B&G/2008.067
TNO Kwaliteit van Leven
Wassenaarseweg 56
Postbus 2215
2301 CE Leiden
T 071 518 18 18
F 071 518 19 03
ISBN nummer: 978-90-5986-287-6
Het kwaliteitssysteem van TNO Kwaliteit van Leven voldoet aan ISO 9001.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/
of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere
wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden
voor onderzoeksopdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst. Het ter inzage geven van het rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.
©
2008 TNO Kwaliteit van Leven
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Samenvatting
Een elektrische fiets is een fiets met trapondersteuning: je moet zelf fietsen, maar
wordt daarbij ondersteund door een accu. De verkoop van elektrische fietsen in
Nederland is in de afgelopen jaren fors toegenomen. Er is echter weinig bekend over
het gebruik en de toekomstmogelijkheden van de elektrische fiets in Nederland.
Om hier inzicht in te krijgen is zowel de wetenschappelijke literatuur als bestaande
feitelijke informatie over het (elektrisch) fietsgebruik vergaard en is een marktonderzoek onder huidige en potentiële gebruikers uitgezet. Vervolgens heeft een verkenning plaatsgevonden van de toepassingsmogelijkheden en de mogelijke gevolgen van
het breed beschikbaar komen van de elektrische fiets in Nederland vanuit het oogpunt
van mobiliteit, gezondheid en milieu.
Literatuurstudie naar gezondheidseffecten
Van regelmatig fietsen (naar het werk) is bekend dat dit het risico op sommige chronische aandoeningen vermindert en dat het een positieve invloed heeft op enkele risicofactoren van hart- en vaatziekten. Of deze gezondheidseffecten ook worden bereikt
door gebruik te maken van de elektrische fiets is op basis van de bestaande literatuur nog niet te zeggen. Een tweetal verkennende studies hebben wel laten zien dat
elektrisch fietsen waarschijnlijk voldoende intensief is om conditie- en gezondheidseffecten op te kunnen leveren. Mogelijke gezondheidseffecten zoals bij regelmatig
woon-werk fietsen op de conventionele fiets zouden dus ook bij elektrisch fietsen op
kunnen treden. Ook kunnen er op basis van de bestaande literatuur geen uitspraken
gedaan worden over de gebruiksredenen van de elektrische fiets. De internationale
data die er zijn op dit gebied zijn niet generaliseerbaar naar de Nederlandse situatie.
Als potentiële doelgroepen voor het gebruik van de elektrische fiets kan naast forenzen, ouderen en chronisch zieken ook gedacht worden aan ouders van jonge kinderen
en bepaalde beroepsgroepen.
Marktonderzoek
Respondenten van een omnibusonderzoek zijn gescreend op onder meer bezit en interesse in de elektrische fiets. Vervolgens is een steekproef getrokken van circa 1.600
personen (elektrische fietsbezitters, geïnteresseerden en niet-geïnteresseerden in de
elektrische fiets), die uitgenodigd werden om deel te nemen aan een vervolgonderzoek. In totaal hebben 1.448 respondenten een vragenlijst ingevuld waarin de interesse in en het gebruik van de elektrische fiets, inclusief de effecten van de elektrische fiets op het verplaatsingsgedrag werden nagegaan. Uit de resultaten blijkt dat
momenteel 3% een elektrische fiets bezit en dat ruim 40% geïnteresseerd is in dit
product. Het bezit is met name populair onder de 65-plussers en slechts in beperkte
mate onder forenzen. Men vindt de elektrische fiets dan ook vooral geschikt voor
mensen met een lichamelijke beperking en ouderen/bejaarden. De elektrische fiets
3
Rapport| KvL/B&G/2008.067
wordt met name gebruikt voor recreatieve fietstochten en winkelen/boodschappen
doen. Het gebruik van de trapondersteuning verschilt per doeleinde. Gemiddeld genomen gebruikt bijna 40% van de elektrische fietsers gewoonlijk geen of de minimale
trapondersteuning, tegenover een kwart die gewoonlijk de maximale trapondersteuning gebruikt. De elektrische fiets heeft ertoe geleid dat men sneller, vaker en langere
afstanden is gaan fietsen. Vooral de gewone fiets en de auto worden nu minder vaak
gebruikt. Een meerderheid van de elektrische fietsgebruikers vindt dat de overheid en
werkgevers het gebruik van de elektrische fiets moeten stimuleren.
Toekomstmogelijkheden
De mogelijk gunstige effecten op mobiliteit, gezondheid en milieu zijn geschat op
basis van de resultaten van het bovengenoemde marktonderzoek en de reeds beschikbare kennis over het fietsgebruik in Nederland en de effecten daarvan op mobiliteit, gezondheid en milieu. Daarbij is uitgegaan van de aanname dat het bezit van
elektrische fietsen in de toekomst even hoog is als het bezit van de gewone fiets nu.
Specifieke aandacht is besteed aan twee belangrijke doelgroepen van de elektrische
fiets: forenzen en 65-plussers.
Effecten op mobiliteit
De afstand die forenzen met een elektrische fiets afleggen om op hun werk te komen
is anderhalf keer langer dan die van forenzen die een gewone fiets gebruiken. Met een
gewone fiets leggen ze gemiddeld 6,3 km af, met een elektrische fiets neemt dit toe
tot 9,8 km, zo blijkt uit het marktonderzoek. Nu wordt voor meer dan de helft van de
ritten tot 4 km de fiets gebruikt. Verwacht wordt dat - als het bezit van elektrische
fietsen in de toekomst even hoog is als het bezit van de gewone fiets nu - in meer dan
de helft van de ritten tot 6 km worden gekozen voor de fiets.
Het aantal keren dat Nederlanders de fiets nemen, zal daardoor waarschijnlijk met
3 tot 5% toenemen. Specifiek voor het woon-werkverkeer is de verwachte stijging
hoger, namelijk tussen de 4 en 9%, en in de groep ouderen zal deze 3 a 4% zijn. Door
de toename van het aantal fietsritten zal het gebruik van de auto licht afnemen. Het
effect is echter te klein om tot minder lange files te leiden. Vooral korte autoritten zullen worden vervangen door de fiets en eventuele extra ruimte op de weg zal andere
automobilisten juist uitnodigen vaker de auto te gebruiken. Wel kan de bereikbaarheid binnen de steden verbeteren.
Effecten op gezondheid
Het inschatten van de gezondheidseffecten van de elektrische fiets is gericht op twee
belangrijke thema’s in het preventiebeleid van de overheid: het stimuleren van voldoende bewegen en het tegengaan van overgewicht.
Uit het marktonderzoek blijkt dat winst in het behalen van de Nederlandse Norm
4
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Gezond Bewegen (NNGB1) te verwachten is onder forenzen en onder geïnteresseerde
65-plussers. De totale stijging in het percentage volwassen Nederlanders dat de
bovengenoemde beweegnorm behaalt, berekend vanuit de marktonderzoeksresultaten, komt neer op ongeveer 1%. Wordt het gebruik van de elektrische fiets verder
gestimuleerd en wordt het bezit in de toekomst even hoog als het bezit van de gewone
fiets nu, dan kan dit percentage verder toenemen.
Ook leidt het toegenomen elektrisch fietsgebruik tot extra calorieverbruik. Terwijl
normaal het gemiddelde lichaamsgewicht van de volwassen Nederlander jaarlijks
met 0,5 kilogram toeneemt, is het in de groep forenzen mogelijk om door elektrisch
fietsen circa 0,05 à 0,1 kilogram van deze toename in lichaamsgewicht te voorkomen.
Daarmee is door de elektrische fiets potentieel 20% van de jaarlijkse gewichtstoename te voorkomen. Het stimuleren van elektrisch woon-werk fietsen kan dus helpen
een gezond lichaamsgewicht te krijgen of te behouden.
Effecten op milieu
Elke kilometer afgelegd op een elektrische fiets in plaats van met de auto of openbaar vervoer leidt tot minder koolstofdioxide(CO2)-uitstoot. Meer fietsritten betekenen circa 70 gram minder CO2-uitstoot per gefietste kilometer. In totaal kan hierdoor
maximaal ongeveer 110 tot 280 kiloton CO2-uitstoot in Nederland per jaar vermeden
worden. Hoewel dit slechts een fractie is van de totale uitstoot in Nederland, is dit
niet verwaarloosbaar. Het effect is te vergelijken met het terugbrengen van de uitstoot van alle personenauto’s in Nederland met één tot enkele grammen per afgelegde
kilometer.
Opgemerkt moet worden dat bij het breed beschikbaar komen van de elektrische fiets
er tevens aandacht nodig is voor de verkeersveiligheid, want de hogere snelheid kan
tot meer ongelukken leiden. Daarnaast wordt de fietser door het toegenomen fietsgebruik meer blootgesteld aan luchtverontreiniging en kan de toename van het aantal
elektrische fietsen in het verkeer consequenties hebben voor de infrastructuur (waaronder aanleg van meer fiets(snel)wegen, grotere behoefte aan bewaakte fietsstallingen en accu-oplaadpunten).
Conclusie
Geconcludeerd kan worden dat het stimuleren van het elektrische fietsgebruik positieve gevolgen kan hebben voor mobiliteit, gezondheid en milieu. Nederlanders zullen
vaker en langer fietsen. Dit leidt waarschijnlijk niet tot minder files, maar wel tot een
betere bereikbaarheid. Meer Nederlanders zullen gaan voldoen aan de NNGB en ook
zullen ze minder snel dik worden. Tenslotte is door vermindering van de CO2-uitstoot
ook een netto positief effect te verwachten op klimaatverandering.
1 Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB): minimaal 30 minuten per dag op minimaal 5 dagen per week minimaal matig intensief
bewegen.
5
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Zoals aangegeven wordt in deze schattingen uitgegaan van een maximaal effect,
waarbij het bezit van elektrische fietsen in de toekomst even hoog is als het bezit van
de gewone fiets nu. Hoe groot de effecten daadwerkelijk zullen zijn, is afhankelijk van
de mate waarin elektrisch fietsen ingang vindt in Nederland en bij welke doelgroepen
dit gaat gebeuren.
6
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Inhoud
Samenvatting — 3
1
1.1
1.2
1.3
Inleiding — 9
Achtergrond — 9
Onderzoeksopzet — 9
Leeswijzer — 10
2
2.1
2.2
2.3
2.4
Literatuurstudie — 11
Het fietsgebruik in Nederland — 11
Relatie tussen woon-werk fietsen en gezondheid — 14
De relatie tussen fietsen naar het werk en ziekteverzuim — 16
Elektrisch fietsen — 17
3
3.1
3.2
3.3
3.1
3.5
Opzet en resultaten marktonderzoek — 21
Opzet marktonderzoek — 21
Bezit van en interesse in de elektrische fiets — 22
Gebruik van de elektrische fiets — 24
Effecten van de elektrische fiets — 27
Samenvatting — 31
4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
Toekomstmogelijkheden van de elektrische fiets — 33
De invloed van de elektrische fiets op mobiliteit — 33
De invloed van de elektrische fiets op de gezondheid — 43
De invloed van de elektrische fiets op het milieu — 49
Andere effecten — 53
Conclusie — 53
5 Conclusies en aanbevelingen — 55
6 Publicaties en bronnen — 59
7
Rapport| KvL/B&G/2008.067
8
Rapport| KvL/B&G/2008.067
1 Inleiding
1.1 Achtergrond
De elektrische fiets is eind jaren ’90 als nieuw product op de markt gekomen. Een
elektrische fiets is een fiets met trapondersteuning: je moet zelf fietsen, maar de accu
van de fiets ondersteunt je daarbij tot een snelheid van circa 25 kilometer per uur. De
elektrische fiets is geruisloos en lijkt dusdanig op een normale fiets, dat een leek niet
ziet dat het een elektrische fiets is. Door het voortschrijden van de techniek is de elektrische fiets de laatste jaren veel gebruikersvriendelijker geworden.
Het product is aan een flinke opmars bezig: het aantal verkochte elektrische fietsen
is in de afgelopen drie jaar verdrievoudigd naar 89.000 in 2007. Het marktaandeel
van de elektrische fiets uitgezet tegen het totale aantal nieuw aangekochte fietsen (1,4 miljoen in 2007) is daarmee 6,4% (GfK, 2007). De verwachting van BOVAG
Tweewielerbedrijven is dat dit aantal in 2008 verder zal stijgen naar 121.000 (mondelinge communicatie, 2008). De relatief hoge gemiddelde aanschafprijs van deze fietsen (circa €2.000,-) zal naar verwachting de komende jaren afnemen.
Ondanks de forse toename in de verkoop van elektrische fietsen in de afgelopen jaren
is er weinig bekend over het gebruik van de elektrische fiets in Nederland. Wie koopt
en gebruikt deze fiets en wat zijn de doeleinden? Niet alleen informatie over het huidige gebruik, maar ook inzicht in de toekomstmogelijkheden van de elektrische fiets
ontbreekt tot op heden. In dat verband is het vooral van belang na te gaan in hoeverre
verdere introductie van elektrisch fietsen positieve effecten kan hebben op mobiliteit,
gezondheid en milieu.
1.2 Onderzoeksopzet
Medio 2007 heeft BOVAG Tweewielerbedrijven, gefinancierd door het Hoofdbedrijfschap Detailhandel (HBD), een onderzoek opgestart om antwoord op deze vragen te
verkrijgen. In dit onderzoek zijn twee deelprojecten te onderscheiden.
Het eerste deelproject omvat een marktonderzoek onder huidige en potentiële gebruikers. BOVAG Tweewielerbedrijven heeft marktonderzoeksbureau GfK gevraagd een
enquête uit te zetten naar wie de gebruikers zijn en met welk doel de elektrische fiets
voornamelijk ingezet wordt. Ook is getracht inzicht te krijgen in wie de potentiële
gebruikers zijn en welke belemmerende en bevorderende factoren mogelijk een rol
kunnen spelen bij de aanschaf en het gebruik van de elektrische fiets.
Het tweede deelproject is een verkenning van de toepassingsmogelijkheden en de
mogelijke gevolgen (ten aanzien van mobiliteit, gezondheid en milieu) van het breed
beschikbaar komen van de elektrische fiets in Nederland. TNO is benaderd om de
beschikbare informatie over deze aspecten in kaart te brengen en mogelijke doelgroe9
Rapport| KvL/B&G/2008.067
pen nader te omschrijven. Zowel de wetenschappelijke literatuur als bestaande feitelijke informatie over het (elektrisch) fietsgebruik is hiertoe vergaard. Ook is aan TNO
gevraagd om een deskundige schatting te geven van de mogelijk gunstige effecten op
mobiliteit, gezondheid en milieu als meer mensen de elektrische fiets gaan gebruiken.
Daarbij is de aandacht specifiek uitgegaan naar forenzen en 65-plussers als belangrijke (potentiële) gebruikers.
1.3 Leeswijzer
Dit rapport geeft de resultaten weer van bovengenoemde studie naar het huidige
gebruik en de verwachtingen met betrekking tot de toekomst van de elektrische fiets
in Nederland voor wat betreft mobiliteit, gezondheid en milieu.
In hoofdstuk 2 wordt een overzicht gegeven van de op dit moment beschikbare literatuur over (elektrisch) fietsen en de relatie met verschillende gezondheidsaspecten.
Vervolgens worden in hoofdstuk 3 de belangrijkste resultaten weergegeven van het
marktonderzoek naar de aanschaf en het (potentiële) gebruik van de elektrische fiets
in Nederland. Op basis van de resultaten van dit marktonderzoek en de reeds beschikbare kennis over het fietsgebruik in Nederland, heeft TNO een inschatting gemaakt
van de mogelijk gunstige effecten van toenemend gebruik van de elektrische fiets in
Nederland op de deelterreinen mobiliteit, gezondheid en milieu. De overwegingen en
redeneringen die daarbij een rol hebben gespeeld worden in hoofdstuk 4 nader toegelicht. Tenslotte volgen in hoofdstuk 5 de conclusies en aanbevelingen en het rapport
wordt afgesloten met een overzicht van de gebruikte publicaties en bronnen.
10
Rapport| KvL/B&G/2008.067
2 Literatuurstudie
Luuk Engbers, Ingrid Hendriksen
TNO Kwaliteit van Leven
Uitspraken over de toekomstmogelijkheden van de elektrische fiets kunnen pas
gedaan worden nadat de beschikbare informatie over (elektrisch) fietsen in kaart is
gebracht. De bronnen die hiervoor zijn geraadpleegd zijn zowel de wetenschappelijke
literatuur als de bestaande feitelijke informatie over het (elektrisch) fietsgebruik.
In dit hoofdstuk wordt eerst het huidige fietsgebruik in Nederland beschreven, waarbij de aandacht specifiek wordt gericht op de doelgroepen forenzen, ouderen en chronische zieken. Voor deze drie groepen is gekozen omdat dit potentiële elektrische
fietsgebruikers zijn. Ook ouders van jonge kinderen worden gezien als potentiële
doelgroep voor de elektrische fiets. Op deze specifieke groep wordt echter niet verder
ingegaan omdat over hen geen data met betrekking tot fietsgebruik beschikbaar zijn.
Vervolgens worden de gezondheidseffecten van fietsen naar het werk kort samengevat en is beschreven wat er bekend is over de relatie tussen fysieke activiteit en verzuim en productiviteit. Tenslotte wordt in de laatste paragraaf de huidige kennis over
elektrisch fietsen weergegeven.
2.1 Het fietsgebruik in Nederland
Nederland is een fietsland bij uitstek: het land is vlak en heeft ontelbare voorzieningen voor fietsers. Volgens Mobiliteitsonderzoek Nederland bestaat het totale fietspark
in Nederland uit ongeveer 16 miljoen bruikbare fietsen (CBS, 2007a). Bijna 14 miljoen mensen bezitten één of meerdere fietsen. Uit onderzoek van het Ministerie van
Verkeer en Waterstaat is gebleken dat de fiets tot een afstand van 7,5 km de meest
populaire manier van vervoer is (V&W, 2006). In 2005 werd 35% van alle reizen tot 7,5
km gedaan op de fiets.
2.1.1 Forenzen
De meest recente cijfers geven aan dat circa 25% van de woon-werk reizigers naar het
werk fietst (CBS, 2007). De gemiddelde woon-werk reisduur en afstand op een gemiddelde doordeweekse werkdag is bijna 17 minuten en 4,3 km voor fietsers. De gemiddeld afgelegde afstand tussen huis en werk is groter geworden in de periode 1995 tot
2002; de gemiddelde woon-werk afstand nam in deze zeven jaar toe met 1,2 kilometer
tot 18,2 kilometer in 2002 (CBS, 2004). Zowel mannen als vrouwen overbruggen sinds
11
Rapport| KvL/B&G/2008.067
1995 een grotere afstand om van huis naar het werk te gaan. Mannen werken gemiddeld 8 kilometer verder van huis dan vrouwen.
Sinds 1995 is vooral het aantal verplaatsingen langer dan 10 km fors toegenomen
(Fietsberaad, 2002). Door de toename van het aantal lange verplaatsingen in het
woon-werkverkeer is het autoaandeel toegenomen. Op ‘befietsbare’ afstanden heeft
de fiets zich in het woon-werkverkeer echter wel staande gehouden (tabel 1) (V&W,
2006).
Tabel 1. Ontwikkeling aandeel autobestuurder en fiets in woon-werk verplaatsingen, totaal
en voor de fiets tot 7,5 km, 1991-2000 (in %) (V&W, 2006).
Jaartal
Alle woon-werk verplaatsingen (%)
Woon-werk verplaatsingen tot 7,5 km (%)
autobestuurder
fiets
fiets
1991
41,3
27,7
45,0
1992
43,0
26,3
43,3
1993
42,5
27,7
44,9
42,6
1994
43,3
26,2
1995
43,4
27,1
45,1
1996
44,3
26,4
44,5
1997
43,3
27,6
46,6
1998
44,8
26,8
46,1
1999
45,6
26,9
45,9
2000
45,6
26,6
45,9
2.1.2 65-plussers
De afgelopen decennia is het aandeel 65-plussers in de Nederlandse bevolking geleidelijk toegenomen. In 1980 was 11,5% van de bevolking ouder dan 65 jaar, terwijl dit
percentage in 2004 was opgelopen tot 13,8%. Volgens een prognose van het CBS zal
het aandeel 65-plussers in de Nederlandse bevolking na 2010 sneller gaan stijgen tot
23,6% in 2040 (CBS, 2004). In absolute aantallen gaat het dan om ruim vier miljoen
mensen. Een groot aantal van deze mensen is veel ouder dan 65 jaar. Op dit moment
zijn er in Nederland circa één miljoen mensen ouder dan 75 jaar. Naar verwachting zal
dit aantal in 2020 zijn gestegen tot 1,3 miljoen en de voorspelling luidt dat in 2050
een maximum bereikt zal worden van 2,1 miljoen.
Doordat ouderen langer gezond en actief blijven is een toename in verkeersdeelname
van deze groep te verwachten. In 2005 nam 70% van de gepensioneerde ouderen deel
aan het verkeer (CBS, 2007). Momenteel bezit ongeveer 70% van de 65-plussers een
fiets, tegen 67% in 1994. Uit het mobiliteitsonderzoek blijkt dat het gemiddelde aantal verplaatsingen per dag slechts minimaal daalt naarmate mensen ouder worden:
12
Rapport| KvL/B&G/2008.067
in de leeftijdsgroep van 40-50 jarigen maakt men gemiddeld 3,3 verplaatsingen in
het verkeer per dag, voor de 65-75 jarigen is dat nog steeds 2,9 verplaatsingen per
dag (ongeacht het type vervoersmiddel) (V&W, 2007a). Het aantal verplaatsingen met
de fiets is zelfs hoger onder de 65-75 jarigen (0,66 per dag) vergeleken met de 40-50
jarigen (0,45 per dag). Ondanks de vergrijzing is de verwachting dat, door de bevolkingsgroei tot het jaar 2025, het aantal fietsverplaatsingen in de Nederlandse bevolking per saldo zal stijgen met in totaal 2,6% (Fietsberaad, 2002). In figuur 1 staan het
gemiddeld aantal kilometers op de fiets per dag per leeftijdcategorie (V&W, 2007a). Er
is een duidelijke daling te zien tussen het 25ste en 45ste levensjaar en daarna neemt het
aantal afgelegde kilometers per dag op de fiets weer licht toe.
Figuur 1. Op de fiets afgelegde kilometers per dag per leeftijdscategorie (V&W, 2007a).
2.1.3 Chronisch zieken
In Nederland komen naar schatting tussen de 1,5 en 4,5 miljoen volwassenen voor
met één of meerdere chronische aandoeningen (Chorus en Hopman-Rock, 2004). De
top vijf van de meest voorkomende chronische aandoeningen is knie- en heupartrose,
gehoorstoornissen, coronaire hartziekten, astma en gezichtsstoornissen. Artrose
en coronaire hartziekten dragen ook bij aan de hoogste prevalentie van motorische
beperkingen en het meeste verlies aan kwaliteit van leven.
Als gevolg van de bevolkingsgroei en de vergrijzing wordt in Nederland in de komende
20 jaar een toename van 25-55% van het huidige aantal chronisch zieken verwacht.
Belangrijke diagnosegroepen waarvan de incidentie en prevalentie in de toekomst
met tenminste 25% zullen stijgen zijn artrose, coronaire hartziekten en gezichtsstoornissen.
Uit onderzoek van TNO gericht op sportparticipatie onder chronische zieken (Chorus
en Hopman-Rock, 2004) blijkt dat onder mensen met chronische aandoeningen de
13
Rapport| KvL/B&G/2008.067
individueel uit te voeren sportieve activiteiten het meest populair waren, zoals zwemmen, wandelsport, toerfietsen/wielrennen en fitness/aerobics. Van de groep mensen
met chronische aandoeningen deed 9-31% aan toerfietsen of wielrennen. Het aantal
uren per week toerfietsen of wielrennen varieerde van 2 tot 4 uur (mediaan) over
gemiddeld 15-30 weken per jaar.
2.2 Relatie tussen woon-werk fietsen en gezondheid
In onderstaande paragrafen is specifiek gekeken naar het effect van woon-werk fietsen op de conditie en de relatie met risicofactoren voor hart- en vaatziekten. Wat
bekend is over het effect van woon-werk fietsen op (over)gewicht wordt vervolgens
apart toegelicht, en tenslotte wordt ingegaan op een review over het beschermende
effect van actief woon-werkverkeer op het risico op chronische aandoeningen.
2.2.1 Het effect van woon-werk fietsen op conditie en cardiovasculaire risicofactoren
In de afgelopen jaren hebben enkele studies plaatsgevonden naar de relatie tussen
fietsen naar het werk en conditie, en risicofactoren voor hart- en vaatziekten.
In een studie van Oja et al. (1991) werden de effecten onderzocht van een interventie
waarin deelnemers gedurende 10 weken moesten fietsen of lopen naar het werk. In
deze studie was de gemiddelde enkele reis loopafstand 3,4 kilometer en fietsafstand
9,7 kilometer. De interventie resulteerde in een toename van de lichamelijke conditie
(toename maximale zuurstofopname en daling hartfrequentie) en een stijging van het
‘goede’ HDL-cholesterol, in de groep wandelaars en fietsers samen vergeleken met
de controlegroep. In een cross-sectionele studie van Bovens et al. (1993) is de relatie
onderzocht tussen lichamelijke activiteit en fitheid en risicofactoren als Body Mass
Index (BMI=gewicht∙lengte-2), bloeddruk en rookgedrag bij 2009 mannen en 898
vrouwen die lichamelijk actief waren. De lichamelijke activiteit werd daarbij onderverdeeld in sport, bewegen in de vrije tijd en fietsgebruik als transportmiddel (fietsen als sportactiviteit werd hierbij niet meegerekend). De resultaten lieten zien dat in
een fitte en actieve onderzoekspopulatie de meest fitte en actieve mensen een beter
risicoprofiel voor wat betreft lichaamsvet, bloeddruk en rookgedrag hadden dan de
mensen die minder fit en actief zijn.
In een studie van Hendriksen et al. (2000) werd naast het effect van woon-werk fietsen
op de conditie van de deelnemers ook het effect op enkele risicofactoren voor hart- en
vaatziekten onderzocht, waaronder het cholesterolgehalte en de bloeddruk. In deze
studie nam de conditie van de woon-werk fietsers significant toe, maar werden geen
significante resultaten gevonden voor wat betreft de risicofactoren voor hart- en vaatziekten. Recentelijk hebben de Geus et al. (2007) een vergelijkbare studie uitgevoerd in
België. In deze studie werd een groep gevraagd om gedurende een jaar minimaal drie
14
Rapport| KvL/B&G/2008.067
keer in de week naar het werk te fietsen en de andere (controle) groep werd gevraagd
het normale gedrag te handhaven. In deze studie werd ook een toename van de conditie waargenomen, maar zag men geen significant verschil tussen beide groepen in het
effect op de risicofactoren. Dit kwam doordat zowel in de interventiegroep als in de
controlegroep een afname van het totale cholesterolgehalte, het LDL-cholesterol en de
diastolische bloeddruk en een toename van het HDL-cholesterol werd gevonden.
2.2.2 Het effect van woon-werk fietsen op de lichaamssamenstelling
In een tweetal cross-sectionele studies werden gunstige relaties gevonden tussen
regelmatig fietsen naar het werk en de lichaamssamenstelling (gewicht/BMI en buikomvang) (Wagner et al., 2001; Hu et al., 2002). In de studie van Wagner et al. (2001)
werd een negatieve relatie gevonden tussen actief woon-werk transport en BMI en
buikomvang in een groep mannen (n= 8865) tussen de 50 en 59 jaar. Deelnemers die
met de fiets of lopend naar het werk gingen hadden gemiddeld een lagere BMI (-0.31
kg∙m-2) en een kleinere buikomvang (-1 cm) dan de deelnemers die niet met de fiets of
lopend naar het werk gingen. Volgens Wagner impliceert dit geen oorzakelijke relatie, maar het ondersteunt wel de hypothese dat actief woon-werkverkeer een positief
effect kan hebben op het voorkomen van de jaarlijkse gewichtstoename die bij velen
gezien wordt. Ook in de studie van Hu et al. (2002) werd bij een groep werknemers die
fietsten of wandelden naar het werk een lagere incidentie van overgewicht gevonden
dan bij degenen die inactief (met de bus) naar het werk gingen.
In de twee eerder genoemde interventie studies van Hendriksen et al. (2000) en de
Geus et al. (2007) werden geen veranderingen in lichaamsgewicht en samenstelling
als gevolg van een jaar lang regelmatig fietsen naar het werk gevonden, vergeleken
met de controlegroep. Ondanks het feit dat het gewicht in deze studies niet afneemt
door het regelmatig fietsen is dit een positief effect, omdat bekend is dat het gewicht
bij veel volwassenen jaarlijks licht toeneemt (Bemelmans et al., 2004).
2.2.3 Het effect van woon-werk fietsen op chronische aandoeningen
Recent is een literatuuronderzoek (meta-analyse) uitgevoerd naar het beschermende
effect van actief woon-werkverkeer (i.e. fietsen en lopen) op risico op hart- en vaatziekten (Hamer en Chida, 2008). In hun analyse zijn acht prospectieve cohort studies
opgenomen waarin de associatie van actief woon-werkverkeer en vijf eindmaten van
hart- en vaatziekten zijn onderzocht. Deze eindmaten zijn: mortaliteit, incidentie van
coronaire hartziekten, beroerte, hypertensie en diabetes. Uit de analyses blijkt dat er
voor alle vijf risico-indicatoren samen een significant robuust beschermend effect is
gevonden. Dit komt neer op 11% vermindering van het risico op hart- en vaatziekten. Bij vrouwen werd 13% risicovermindering gevonden, tegenover ‘slechts’ 9% bij
15
Rapport| KvL/B&G/2008.067
mannen. Een reden voor dit geslachtafhankelijke verschil wordt in deze studie niet
gegeven. Wat betreft de generaliseerbaarheid van dit resultaat moet worden opgemerkt dat het slechts acht studies betreft en dat deze voornamelijk in Finland zijn
uitgevoerd (vijf van de acht).
In deze meta-analyse zijn studies waarin de relatie tussen actief woon-werkverkeer
en het voorkomen van kanker is onderzocht niet opgenomen. Recente studies laten
echter ook een beschermend effect zien van lichamelijke activiteit op bijvoorbeeld
colonkanker (Hu et al., 2005; Matthews et al., 2005).
2.3 De relatie tussen fietsen naar het werk en ziekteverzuim
In de wetenschappelijke literatuur zijn geen studies gevonden over de relatie tussen
fietsen naar het werk en ziekteverzuim. Wel zijn er een aantal studies gedaan naar de
relatie tussen sporten en ziekteverzuim.
In een studie van Van den Heuvel et al. (2005a) zijn gegevens van een prospectief
cohort met een follow-up periode van drie jaar gebruikt. Gegevens over ziekteverzuim, sportgedrag en mogelijke confounders zijn verzameld door middel van jaarlijkse vragenlijsten en door gegevens op te vragen bij het bedrijf waar de deelnemers
werkzaam waren. Uit de resultaten blijkt dat sportende werknemers significant minder vaak, maar vooral korter verzuimen dan hun niet-sportende collega's. Dit geldt
met name voor werknemers die zittend werk doen.
In een andere studie van Van den Heuvel et al. (2005b) werden 1742 werknemers gedurende drie jaar gevolgd. Elk jaar kregen de deelnemers een vragenlijst opgestuurd.
Hierin stonden vragen over onder andere lichamelijke activiteit, aard van hun werkzaamheden en klachten aan het bewegingsapparaat. Daarnaast werd het ziekteverzuim jaarlijks opgevraagd bij de werkgevers. In de vragenlijst stonden ook vragen
over actief woon-werkverkeer (wandelen of fietsen). Uit de resultaten bleek dat minimaal 10 maanden per jaar sporten het risico op nek- en schouderklachten, het ziekteverzuim en langdurig ziekteverzuim veroorzaakt door nek- en schouderklachten
verlaagt. Er werd in deze studie geen significant effect aangetoond van actief woonwerkverkeer op verzuim, maar er was wel een positieve tendens zichtbaar.
Tenslotte blijkt uit een studie van Proper et al. (2006) dat intensieve lichamelijke activiteit op tenminste drie dagen in de week met een minimale duur van 20 minuten een
positief effect heeft op ziekteverzuim. Omdat uit de literatuur blijkt dat fietsen op een
zelfgekozen intensiteit voldoende intensief is om hieraan te voldoen (Hendriksen et
al., 2000; de Geus et al., 2007), de gemiddelde woon-werk afstand vaak groot genoeg
is om aan de duur van 20 minuten per dag te komen en een regelmatige fietser de
drie keer per week wel haalt, lijkt dit een aanwijzing dat fietsen naar het werk ook
een positief effect op het ziekteverzuim kan hebben. Om echter een verantwoorde
uitspraak te kunnen doen over de relatie tussen woon-werk fietsen en ziekteverzuim
wordt momenteel door TNO een studie uitgevoerd naar deze relatie. De resultaten
hiervan worden in het najaar van 2008 verwacht.
16
Rapport| KvL/B&G/2008.067
2.4 Elektrisch fietsen
De literatuur over elektrisch fietsen is nog zeer beperkt. In de volgende paragrafen
wordt ingegaan op wat bekend is over het bezit, het gebruik en de gebruiksredenen,
en de mogelijke gezondheidseffecten van de elektrische fiets. De laatste paragraaf
bevat een korte beschouwing van de potentiële doelgroepen waarvoor een elektrische
fiets interessant kan zijn.
2.4.1 Elektrisch fietsbezit in Nederland
Uit een onderzoek van de BOVAG afdeling Tweewielers en de RAI Vereniging onder
10.000 huishoudens in Nederland is gebleken dat de totale fietsenmarkt in de jaren
2005-2007 fors is gestegen van 1,1 miljoen nieuw aangekochte fietsen in 2005 tot 1,4
miljoen in 2007 (GfK, 2007). Het aantal verkochte elektrische fietsen is in de afgelopen
jaren fors toegenomen tot 89.000 in 2007 en de verwachting van de BOVAG is dat dit
aantal in 2008 zal stijgen naar 121.000.
Ondanks deze toename is het aantal elektrische fietsgebruikers in Nederland nog
relatief laag, waardoor ook het aantal bezitters in de meeste steekproeven die uitgezet werden nog laag was. Hierdoor konden er tot op heden nog geen uitspraken
gedaan worden over de aanschaf en het gebruik van elektrische fietsen in Nederland.
In hoofdstuk 3 van dit rapport worden echter de resultaten van het recent uitgevoerde
marktonderzoek beschreven, dat specifiek gericht is op dit onderwerp, waardoor
gefundeerde uitspraken hierover wel mogelijk zijn.
2.4.2 De gebruiksredenen van de elektrische fiets
Voor gegevens over het gebruik en de gebruiksredenen van de elektrische fiets in
Nederland zal zoals vermeld hoofdstuk 3 geraadpleegd moeten worden. In deze paragraaf wordt ingegaan op de (beperkt) beschikbare informatie uit België en China.
Als onderdeel van het Europese project ‘E-tour’ (Vermie, 2003), dat als doel had de
mogelijkheden van de elektrische tweewieler in steden te onderzoeken, is door de
Belgische partner een deelstudie naar het gebruik van de elektrische fiets uitgevoerd.
In totaal hebben 244 Brusselse vrijwilligers de elektrische fiets gemiddeld een kleine
twee maanden gebruikt (Lataire et al., 2003). Uit deze studie kwam naar voren dat de
gemiddelde afgelegde weg in die weken 183 km was, wat overeen komt met gemiddeld 4,2 km fietsen per dag. De vrouwelijke deelnemers waren iets positiever over de
elektrische fiets dan mannelijke deelnemers en fietsten dan ook 13% meer. De elektrische fiets werd vooral gebruikt voor het woon-werk verkeer, het winkelen en ter
ontspanning. In vele gevallen vervangt de elektrische fiets andere transportmiddelen
in de stad (figuur 2). In dit onderzoek werd de ‘woon-werk pendelaar’ als typische (en
17
Rapport| KvL/B&G/2008.067
potentiële) gebruiker als meeste genoemd. Op de tweede plaats kwamen de ouderen en op de derde plaats werden de minder sportieve mensen genoemd als typische
gebruikers. Bij het interpreteren van deze resultaten moet echter rekening gehouden
worden met het feit dat de huidig beschikbare typen elektrische fietsen aanzienlijk
gebruikersvriendelijker zijn dan de elektrische fietsen die destijds in deze studie zijn
gebruikt.
Figuur 2. Gebruiksdoel en mate van vervanging van andere transportmiddelen (Lataire et
al., 2003).
In drie grote steden in China is zeer recentelijk een onderzoek naar de gebruikskenmerken en de gebruiksredenen van de conventionele fiets en de elektrische fiets
gedaan. Daar is het gebruik van de elektrische fiets sinds circa 10 jaar ‘booming business’; in 1998 werden in China al 10 miljoen elektrische fietsen verkocht (Cherry en
Cervero, 2007). Uit deze studie kwam naar voren dat woon-werk fietsers die gebruik
maakten van een elektrische fiets meer en langer fietsten dan conventionele fietsers. Bovendien waren de elektrische fietsbezitters vooral mensen die voorheen met
het openbaar vervoer reisden en niet zozeer degenen die voorheen de auto namen.
Overige verschillen met de conventionele fietser waren dat elektrische fietsers meer
verdienden en hoger waren opgeleid. Als redenen voor gebruik werden voornamelijk
snelheid, gemak, veiligheid en het ontwijken van druk openbaar vervoer genoemd.
Bij deze resultaten dient natuurlijk te worden opgemerkt dat deze afkomstig zijn uit
China, een land met geheel andere sociaaleconomische omstandigheden, waardoor de
resultaten niet zonder meer te generaliseren zijn naar de Nederlandse situatie.
18
Rapport| KvL/B&G/2008.067
2.4.3 Gezondheidseffecten van de elektrische fiets
Algemeen bekend is dat door regelmatig fietsen de conditie en gezondheid verbetert. Om dit echter te bereiken moet er met voldoende frequentie, duur en intensiteit
gefietst worden. Voor verbetering van de gezondheid moet minimaal de Nederlandse
Norm Gezond Bewegen (NNGB: minimaal vijf, maar liefst alle dagen van de week
minimaal 30 minuten matig intensief bewegen) gehaald worden (Kemper et al., 2000).
Wil men daarbij ook de conditie verbeteren dan zal het fietsen met name voldoende
intensief moeten zijn. Eén van de eerste vragen die daarom gesteld zal worden bij
het gebruik van de elektrische fiets is of door de trapondersteuning nog wel voldaan
wordt aan het intensiteitcriterium, ofwel wordt het op deze manier fietsen niet te
licht om nog conditie- en gezondheidseffecten op te leveren?
In het eerder genoemde onderzoek van Lataire et al. (2003) werd ook het effect van
het dagelijks pendelen op de elektrische fiets op de lichamelijke fitheid gemeten. Aan
twintig gezonde, maar ongetrainde en inactieve deelnemers werd gevraag om minimaal drie dagen per week over een periode van zes weken naar het werk te fietsen
(minimale afstand van zes kilometer). Deze deelnemers hadden inactief werk (kantoorbaan) en gaven aan in de vrije tijd niet lichamelijk actief te zijn. Met behulp van
een maximale fietstest werd de conditie van de deelnemers voor en na deze periode
gemeten. Er was geen controlegroep in het onderzoeksprotocol opgenomen. De resultaten toonden een significante verbetering van de lichamelijke fitheid: de maximale
belasting tijdens de fietstest nam gemiddeld toe van 150 Watt naar 165 Watt (ofwel
10%). Op basis van dit resultaat concludeerden de onderzoekers dat de intensiteit van
het fietsen op een elektrische fiets voldoende is om de conditie te verhogen. Ook hierbij moet opgemerkt worden dat dit onderzoek uitgevoerd werd met oudere modellen
elektrische fietsen, waarbij men door voortschrijdende techniek hoogstwaarschijnlijk
met meer weerstand fietste dan bij de huidige modellen het geval is.
In een zeer recent in Nederland uitgevoerde pilot studie werden 12 deelnemers (leeftijd 32-60 jaar, 50% vrouw) gevraagd om op een zelfgekozen matige snelheid een
route van 4,3 km te fietsen op een elektrische fiets (Simons et al., 2008). De route werd
driemaal gefietst, elk met een andere mate van trapondersteuning (i.e. geen ondersteuning, minimale en maximale ondersteuning). De resultaten van deze pilot studie
geven aan dat de belastingintensiteit van fietsen op een elektrische fiets in alle gemeten condities voldoende is om te kunnen bijdragen aan de NNGB. Een uitgebreidere
studie, waarbij in de praktijk wordt gemeten hoe de trapondersteuning wordt ingezet, is nodig om de bovengenoemde positieve resultaten van de pilot studie verder te
onderbouwen.
19
Rapport| KvL/B&G/2008.067
2.4.4 Potentiële doelgroepen voor de elektrische fiets
Er zijn verschillende potentiële doelgroepen voor de elektrische fiets te onderscheiden, waaronder ouderen, forenzen, chronisch zieken, ouders met jonge kinderen en
specifieke beroepsgroepen (o.m. koeriers, postbodes, makelaars, politie).
Binnen de eerste groep kan de elektrische fiets uitkomst bieden doordat ouderen
mogelijk langer kunnen blijven fietsen, ondanks aan de leeftijd gerelateerde lichamelijke beperkingen. Bij de groep forenzen zou het voordeel van een elektrische fiets
kunnen zijn dat men in staat is om makkelijker grotere afstanden af te leggen en
tevens minder bezweet aan te komen op het werk. In de gevonden literatuur zijn dit
de eerstgenoemde groepen waaraan men denkt als gevraagd wordt naar potentiële
doelgroepen. De doelgroepen ouderen en forenzen krijgen mede daarom in dit rapport specifieke aandacht.
Daarnaast kan de elektrische fiets ook voor de overige doelgroepen mogelijkheden
bieden. De elektrische fiets kan chronisch zieken de mogelijkheid bieden om überhaupt te kunnen fietsen of te blijven fietsen. Voor bepaalde deelgroepen van chronisch zieken zijn nog wel enkele functionele aanpassingen van de elektrische fiets
nodig, en daar zijn momenteel al belangenpartijen mee bezig (mondelinge communicatie RAI Vereniging, 2008). Voor ouders van jonge kinderen kan de elektrische fiets
voordelig zijn doordat het minder zwaar wordt om met een dergelijke belasting te
fietsen. Hierdoor is het gemakkelijker om de kinderen naar school en andere locaties
te brengen. Ook zijn van de tegenwoordig zo populaire bakfiets elektrische modellen verkrijgbaar. Tenslotte zou de elektrische fiets voor bepaalde beroepsgroepen de
uitvoering van de werkzaamheden kunnen vergemakkelijken. Zo kunnen postbodes
door gebruik te maken van de elektrische fiets sneller en gemakkelijker de post rondbrengen en mogelijk kunnen bezorgers met klachten aan het bewegingsapparaat in
sommige gevallen sneller reïntegreren. Voor fietskoeriers worden de werkzaamheden
minder belastend en makelaars kunnen de auto (en scooter) laten staan en toch relatief snel in de binnenstad bij de woningen zijn.
20
Rapport| KvL/B&G/2008.067
3 Opzet en resultaten marktonderzoek
Jesse Weltevreden, Jaap Wilting
BOVAG
3.1 Opzet marktonderzoek
Om inzicht te krijgen in de interesse in en het gebruik van de elektrische fiets, en de
effecten van de elektrische fiets op het verplaatsingsgedrag, heeft GfK in opdracht
van BOVAG en HBD een marktonderzoek uitgevoerd. Naast de beschikbare kennis van
TNO experts vormen de uitkomsten van dit onderzoek de basis voor de inschatting
van de toekomstige effecten van de elektrische fiets voor mobiliteit, gezondheid en
milieu, welke in het volgende hoofdstuk beschreven zullen worden.
Ondanks dat het aantal elektrische fietsbezitters sterk toeneemt, hebben momenteel
nog maar weinig Nederlanders een elektrische fiets. Het gevolg hiervan is dat er ook
weinig elektrische fietsbezitters in onderzoekspanels zitten. Om voldoende bezitters (minimaal 250) voor het onderzoek te kunnen selecteren is daarom gekozen voor
een getrapte onderzoeksconstructie. Allereerst heeft GfK van 16 oktober tot en met 8
november 2007 een aantal selectievragen laten meelopen in een omnibusonderzoek
onder al haar panelleden. In dit screeningsonderzoek is onder andere gevraagd naar
de volgende zaken: bezit elektrische fiets, interesse in de elektrische fiets (zeker, misschien, niet-geïnteresseerd), en reisafstand naar het werk. Van de 19.072 aangeschreven panelleden hebben 12.033 de screeningsvragenlijst ingevuld, waarvan 11.924
benaderbaar waren voor vervolgonderzoek. Dit komt overeen met een netto respons
van 62,5%.
Vervolgens is op basis van het screeningsonderzoek een steekproef getrokken van
1.634 elektrische fietsbezitters, geïnteresseerden en niet-geïnteresseerden in de elektrische fiets, welke uitgenodigd werden om deel te nemen aan een vervolgonderzoek.
In dit vervolgonderzoek is onder andere gevraagd naar de interesse in en het gebruik
van de elektrische fiets, en de effecten van de elektrische fiets op het verplaatsingsgedrag van de gebruikers. In totaal hebben 1.448 panelleden de vervolgvragenlijst tussen 9 november en 22 november 2007 volledig ingevuld: een netto respons van 88,6%.
Onder de 1.448 respondenten zijn 285 elektrische fietsbezitters, 293 zeker geïnteresseerden, 519 misschien geïnteresseerden en 351 niet-geïnteresseerden. Om de resultaten van het vervolgonderzoek representatief te maken voor de gehele Nederlandse
bevolking is gewogen naar geslacht, leeftijd en gemeentegrootte.
In het vervolg van dit hoofdstuk zullen de belangrijkste resultaten van het marktonderzoek beschreven worden. Waar mogelijk worden deze uitgesplitst naar de forenzen
21
Rapport| KvL/B&G/2008.067
en 65-plussers. Meer uitkomsten van het marktonderzoek zijn te vinden in het rapport ‘Retailkansen: De elektrische fiets’, een uitgave van BOVAG Tweewielerbedrijven
(2008).
3.2 Bezit van en interesse in de elektrische fiets
Eind 2007 bezat 3,1% van de Nederlandse bevolking van twaalf jaar en ouder
(425.000 Nederlanders) een elektrische fiets (tabel 2). Daarnaast gaf 7,3% van alle
Nederlanders aan zeker geïnteresseerd te zijn in dit product, terwijl 33,8% misschien
geïnteresseerd is. Dat mensen (misschien) geïnteresseerd zijn in de elektrische fiets
betekent niet dat zij dit product ook op korte termijn zullen aanschaffen. Zo zegt
bijna 10% van de geïnteresseerden van plan te zijn om in 2008 of 2009 een elektrische
fiets aan te schaffen, terwijl 25% dit pas in 2010 of later van plan is. Ruim 65% van
de geïnteresseerden weet nog niet wanneer zij een elektrische fiets willen aanschaffen. Het bezit van en de interesse in dit product verschilt sterk per doelgroep. Zo is de
elektrische fiets momenteel met name populair onder 65-plussers, terwijl forenzen
juist het minst geïnteresseerd zijn in dit product.
Tabel 2. Bezit van en interesse in de elektrische fiets naar doelgroep (in %).
Doelgroep
Bezitters
Zeker
Misschien
Niet-
geïnteres-
geïnteres-
geïnteres-
Totaal (N)
seerden
seerden
seerden
Forenzen
1,9
6,8
30,4
60,9
754
65-plussers
8,2
10,3
42,5
39,0
302
Overig
2,5
6,7
35,9
54,9
392
Totaal
3,1
7,3
33,8
55,7
1.448
Uit het marktonderzoek blijkt dat men de elektrische fiets vooral geschikt vind voor
mensen met een lichamelijke beperking en ouderen/bejaarden (tabel 3). Voor andere
potentiële doelgroepen, zoals forenzen en ouders met jonge kinderen, vindt de
Nederlandse consument de elektrische fiets momenteel minder geschikt. Overigens
zijn er wel duidelijke verschillen tussen Nederlanders die al een elektrische fiets
bezitten en Nederlanders die niet geïnteresseerd zijn in dit product. Zo vinden bezitters een elektrische fiets vaker geschikt voor mensen woonachtig in een heuvelachtige omgeving (21%) dan niet-geïnteresseerden (7%). Eerstgenoemden vinden een
elektrische fiets ook vaker geschikt voor personen die recreatieve fietstochten willen
maken (20%) dan niet-geïnteresseerden (1%).
22
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Tabel 3. Personen waarvoor een elektrische fiets met name geschikt is (in %).
Typen personen
Mensen met een lichamelijke beperking die gewoon fietsen bemoeilijkt
80
Ouderen/bejaarden
75
Mensen die in een heuvelachtige omgeving wonen
21
Milieubewuste mensen
19
Minder sportieve mensen die willen bewegen
14
Forenzen (woon-werkverkeer)
11
Mensen die in een vlakke omgeving wonen (veel wind)
9
Ouders met jonge kinderen
7
Iedereen
6
Mensen die graag recreatieve fietstochten maken
4
Sportievelingen
N
a
Percentagea
0
1.488
Percentages tellen niet op tot 100%, omdat respondenten meerdere antwoorden mochten geven.
De belangrijkste redenen om een elektrische fiets aan te schaffen zijn: moeite met
gewoon fietsen, makkelijker tegen de wind in en langere afstanden kunnen fietsen
(tabel 4). Mobiel blijven en gemak vormen dus de belangrijkste drijfveren om een elektrische fiets te kopen. Opvallend is dat 20% van de geïnteresseerden vanuit milieuoverwegingen een elektrische fiets zou willen aanschaffen. De belangrijkste redenen
om juist geen elektrische fiets te kopen zijn: op eigen kracht willen fietsen (58%),
zichzelf niet tot de doelgroep vinden horen (57%) en product is te duur (28%).
23
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Tabel 4. Redenen om (in de toekomst) een elektrische fiets aan te schaffen (in %).
Reden
Gewoon fietsen gaat me (te) moeilijk af
Gebruikersa,b
Geïnteresseerdena
66
12
n.v.t.
65
Om makkelijker tegen de wind in te kunnen fietsen
52
36
Om langere afstanden te kunnen fietsen zonder (veel)
extra inspanning
46
33
Om makkelijker tegen heuvels op te kunnen fietsen
29
19
Ik ben niet zo sportief, maar wil toch graag (meer) bewegen
17
n.v.t.
Om sneller te kunnen fietsen (reistijd besparen) zonder
(veel) extra inspanning
11
13
Ter vervanging van minder milieuvriendelijke voertuigen
10
20
Om niet bezweet op mijn werk aan te komen
8
7
Omdat in de toekomst gewoon fietsen me misschien te
moeilijk af gaat
Andere reden
4
1
Geen idee
n.v.t.
8
N
250
812
a
Percentages tellen niet op tot 100%, omdat respondenten meerdere antwoorden konden geven.
b
Alleen bezitters die ook daadwerkelijk hun elektrische fiets gebruiken hebben deze vraag beantwoord.
3.3 Gebruik van de elektrische fiets
Circa 94% van de elektrische fietsbezitters is tevreden met hun fiets, terwijl slechts
4% dit niet is. De overige 2% is noch tevreden, noch ontevreden. Van de 65-plussers
is overigens slechts 1% ontevreden over zijn/haar elektrische fiets, terwijl dit percentage bij forenzen en overige consumenten op circa 7% ligt. Men is vooral ontevreden
over de actieradius (79%), de oplaadtijd van de accu’s (63%), de onderhoudskosten
(60%) en het gewicht van de fiets (60%).
De elektrische fiets wordt met name gebruikt voor recreatieve fietstochten (77%),
winkelen/boodschappen doen (68%) en visite/logeren (47%) (figuur 3). Het aandeel
65-plussers dat de elektrische fiets gebruikt om recreatieve fietstochten te maken
(89%) en om te winkelen (68%) ligt beduidend hoger dan bij forenzen (respectievelijk
64% en 60%). Circa 64% van de forenzen die een elektrische fiets bezitten gebruikt
deze voor woon-werkverkeer. Voor overige doeleinden wordt de elektrische fiets
slechts door een klein deel van de bezitters gebruikt.
De uitkomsten voor toekomstige elektrische fietsbezitters komen grotendeels overeen met de hierboven beschreven resultaten. Ook zij zijn van plan dit product voornamelijk voor recreatieve fietstochten (66%), winkelen/boodschappen (55%) en visite/
24
Rapport| KvL/B&G/2008.067
logeren (40%) te gebruiken. Ongeveer 10% van de geïnteresseerden weet echter nog
niet voor welke doeleinden zij de elektrische fiets willen gaan gebruiken.
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
65-plussers
Woon-werkverkeer
Winkelen/boodschappen
Kinderen wegbrengen/ophalen
Andere doeleinden
Forenzen
Zakelijke bezoeken
Visite/Logeren
Sport-/hobbyclub
Overig
Totaal
Onderwijs/cursus
Recreatieve fietstochten
Om uit te gaan
Figuur 3. Gebruik elektrische fiets per doeleinde (in %).
Het relatieve belang van doeleinden wordt enerzijds bepaald door het gemiddeld aantal verplaatsingen per doeleinde (frequentie) en anderzijds de gemiddelde lengte van
de verplaatsing (afstand). De mate waarin een elektrische fiets voor bepaalde doeleinden gebruikt wordt staat vermeld in figuur 4. Circa 39% van alle gereden kilometers
betreft het maken van recreatieve fietstochten, gevolgd door winkelen/boodschappen
(27%), woon-werkverkeer (14%), visite/logeren (11%) en overige doeleinden (9%). Het
aandeel van recreatieve fietstochten in het totaal aantal kilometers per week ligt bij
65-plussers beduidend hoger dan bij forenzen. Bij deze laatstgenoemde groep neemt
woon-werkverkeer een substantieel aandeel in van alle afgelegde kilometers op de
elektrische fiets.
25
Rapport| KvL/B&G/2008.067
65-plussers 1%
31%
Overig 2%
0%
54%
36%
Forenzen
Totaal
9%
21%
31%
14%
10%
20%
9%
16%
27%
30%
3%
23%
5%
38%
11%
40%
50%
4%
39%
60%
70%
4%
80%
90%
Woon-werkverkeer
Zakelijke bezoeken
Onderwijs/cursus
Winkelen/boodschappen
Visite/Logeren
Recreatieve fietstochten
Kinderen wegbrengen/ophalen
Sport-/hobbyclub
Om uit te gaan
100%
Andere doeleinden
Figuur 4. Aandeel doeleinden in totaal aantal afgelegde kilometers op de elektrische fiets
per week (in %).
Het grote voordeel van een elektrische fiets is dat deze de gebruiker via de elektromotor ondersteunding biedt bij het trappen tot een snelheid van 25 kilometer per uur. De
meeste elektrische fietsen hebben drie standen trapondersteuning: minimale, gemiddelde en maximale trapondersteuning. Hoe hoger de trapondersteuning hoe minder
inspanning een fietser zelf hoeft te leveren, maar ook hoe eerder de accu’s leeg zijn.
Gemiddeld gebruikt 35% van de elektrische fietsers gewoonlijk de minimale trapondersteuning, terwijl respectievelijk 36% en 25% meestal de gemiddelde en maximale
trapondersteuning gebruikt (figuur 5). Het aandeel forenzen dat meestal de minimale
(41%) of de maximale trapondersteuning (26%) gebruikt ligt beduidend hoger dan
bij 65-plussers (respectievelijk 32% en 19%). Onder laatstgenoemde doelgroep wordt
overwegend de gemiddelde trapondersteuning gebruikt (44%). Circa 5% van de elektrische fietsgebruikers fietst meestal zonder trapondersteuning. Overigens verschilt
het gebruik van de trapondersteuning wel vaak per doeleinde (figuur 5). Het lijkt erop
dat voor doeleinden waarbij het erg belangrijk is dat men op tijd arriveert (zoals zakelijke bezoeken, onderwijs/cursus en kinderen ophalen/wegbrengen) er relatief vaak
voor de maximale trapondersteuning wordt gekozen.
26
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Woon-werkverkeer 5%
46%
Zakelijke bezoeken
Onderwijs/cursus
Winkelen/boodschappen
31%
6%
10%
32%
8%
21%
9%
13%
0%
Geen trapondersteuning
Gemiddelde trapondersteuning
23%
8%
35%
20%
26%
32%
42%
10%
35%
22%
32%
7%
23%
19%
43%
Totaal 4%
24%
49%
46%
Om uit te gaan
22%
41%
27%
Kinderen wegbrengen/ophalen
Sport-/hobbyclub
41%
34%
34%
Recreatieve fietstochten 1%
23%
59%
37%
Visite/Logeren 1%
Andere doeleinden
26%
43%
36%
30%
40%
50%
60%
25%
70%
80%
90% 100%
Minimale trapondersteuning
Maximale trapondersteuning
Figuur 5. Gebruik trapondersteuning per doeleinde (in %).
3.1 Effecten van de elektrische fiets
De elektrische fiets is een productinnovatie die gevolgen kan hebben voor het verplaatsingsgedrag van consumenten, zoals de fietsfrequentie, de afgelegde afstand per
fiets en het gebruik van andere modaliteiten, waaronder de gewone fiets en de auto.
Daarnaast kan de elektrische fiets ook gevolgen hebben voor de gezondheid van mensen. In deze paragraaf zal meer inzicht worden gegeven in de effecten van de elektrische fiets op het verplaatsingsgedrag en de gezondheid. Hierbij dient te worden opgemerkt dat deze effecten de percepties betreffen van de consumenten die deelgenomen
hebben aan het markonderzoek en niet de werkelijk gemeten effecten zijn.
27
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Sinds ik een elektrische fiets heb...
...fiets ik sneller
75%
25%
...fiets ik langere afstanden
77%
23%
…fiets ik vaker naar mijn werk
22%
78%
65%
…maak ik vaker recreatieve fietstochten
…fiets ik vaker voor andere privédoeleinden dan
recreatieve fietstochten
35%
57%
…is mijn gezondheid verbeterd
43%
39%
0%
61%
20%
40%
60%
Van toepassing
80%
100%
Niet van toepassing
Figuur 6. Effecten van de elektrische fiets (in %).
Ruim driekwart van de elektrische fietsers geeft aan sneller te zijn gaan fietsen sinds
zij dit product bezitten (figuur 6). Dit wordt ook bevestigd in een vraag naar het tempo
waarop men fietst: op een gewone fiets fietst circa 11% van de fietsers harder dan 20
kilometer per uur, terwijl dit percentage bij elektrische fietsen op 21% ligt (figuur 7).
Het percentage fietsers dat gemiddeld minder dan 15 kilometer per uur fietst ligt bij
de gewone fiets bijna twee keer zo hoog als bij de elektrische fiets. Forenzen (90%)
geven overigens beduidend vaker aan door gebruik van de elektrische harder te zijn
gaan fietsen dan 65-plussers (68%) en overige consumenten (64%). Het percentage
forenzen dat harder dan 20 kilometer per uur op de elektrische fiets rijdt (32%) is ruim
twee keer zo hoog als bij 65-plussers (15%) en overige consumenten (13%). Doordat de
trapondersteuning van de elektrische fiets boven de 25 kilometer per uur uitgeschakeld wordt, wordt er op deze fiets – net als op een gewone fiets – amper harder dan 25
kilometer per uur gefietst (figuur 7).
Elektrische fiets
15%
64%
Racefiets/Mountainbike 4%
Gewone fiets
0%
29%
28%
10%
20%
60%
30%
40%
15-20 km/uur
Figuur 7. Gemiddelde snelheid per type fiets (in %).
1%
38%
29%
< 15 km/uur
28
20%
50%
60%
10%
70%
20-25 km/uur
80%
90%
>= 25 km/uur
1%
100%
Rapport| KvL/B&G/2008.067
25,3
*
65-plussers
20,7
Forenzen
22,5
Overig
25,4
21,7
33,3
Totaal
24,9
0
5
Gewone fiets
10
15
20
39,4
29,8
25
Racefiets/Mountainbike
30,5
28,6
30
35
40
45
Elektrische fiets
* Onvoldoende waarnemingen.
Figuur 8. Gemiddeld aantal kilometers per week per type fiets, naar doelgroep.
Een ruime meerderheid van de elektrische fietsgebruikers geeft ook aan langere
afstanden te zijn gaan fietsen sinds zij dit product hebben aangeschaft (figuur 6). Op
een elektrische fiets wordt wekelijks ruim 22% meer kilometers gereden dan op een
gewone fiets (figuur 8). Door forenzen wordt op een elektrische fiets wekelijks zelfs
75% meer kilometers gereden dan op een gewone fiets. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat een meerderheid van de forenzen sinds de aanschaf van een elektrische
fiets vaker naar het werk is gaan fietsen (51%). Daarnaast ligt ook de gemiddelde
woon-werk fietsafstand circa 56% hoger bij mensen die met een elektrische fiets naar
het werk rijden (9,8 kilometer) dan bij mensen die een niet-elektrische fiets gebruiken
(6,3 kilometer).
De aanschaf van een elektrische fiets leidt er ook toe dat Nederlanders vaker gaan
fietsen (figuur 6). Met name 65-plussers geven bovengemiddeld vaak aan meer recreatieve fietstochten te zijn gaan maken sinds zij een elektrische fiets hebben (73%).
Overige consumenten pakken bovengemiddeld vaker de fiets voor overige privédoeleinden sinds zij een elektrische fiets hebben aangeschaft (71%). Kortom, de elektrische fiets stimuleert het fietsgebruik in Nederland.
Tot slot blijkt uit figuur 6 dat bijna 40% van de elektrische fietsgebruikers van mening
is dat hun gezondheid verbeterd is sinds zij dit product hebben aangeschaft. Bij forenzen ligt dit percentage iets hoger (42%) dan bij 65-plussers (37%). Hoewel fietsen op
een elektrische fiets door de trapondersteuning minder inspanning kost dan op een
gewone fiets, rapporteert dus toch een aanzienlijk aandeel van de elektrische fietsgebruikers een gezondheidsverbetering. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat op
een elektrische fiets langere afstanden en vaker gefietst wordt dan op een gewone
fiets. Meer informatie over de gezondheidseffecten van de elektrische fiets is te vinden in paragraaf 4.2 van dit rapport.
29
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Het gebruik van de elektrische fiets kan gevolgen hebben voor het gebruik van andere
vervoermiddelen. Met name de ritten met de gewone fiets en de auto werden door de
elektrische fiets vervangen (zie figuur 9).
Woon-werkverkeer
39%
Zakelijke bezoeken
41%
28%
55%
Winkelen/Boodschappen
22%
34%
19%
35%
Om uit te gaan
39%
13%
48%
11%
35%
Totaal
35%
39%
Gewone fiets
20%
Snorfiets
5%
41%
Andere doeleinden
10%
3%
61%
Sport-/hobbyclub
0%
2%
40%
54%
Kinderen wegbrengen/ophalen
Auto
52%
38%
Visite/Logeren
Te voet
14%
34%
Onderwijs/Cursus
3%
45%
30%
40%
Bromfiets
50%
Motor
60%
70%
4%
80%
Openbaar vervoer
90% 100%
Taxi
Anders
Figuur 9. Vervoermiddelen die meestal gebruikt werden voordat men een elektrische fiets
had, per doeleinde (in %).
De mate waarin voorheen meestal de auto of de gewone fiets gebruikt werd verschilt
overigens sterk per doeleinde. 65-plussers (57%) gebruikten voordat zij een elektrische fiets hadden gemiddeld vaker een gewone fiets voor de onderstaande doeleinden
dan forenzen (44%). Laatstgenoemden gebruikten vaker andere vervoermiddelen voor
de onderstaande doeleinden dan de 65-plussers.
Indien men de elektrische fiets niet kan gebruiken, bijvoorbeeld vanwege een lekke
band, dan pakt een meerderheid van de elektrische fietsgebruikers de auto, gevolgd
door de gewone fiets (figuur 10). Een vergelijking tussen figuur 9 en 10 leert dat de
gewone fiets, bij een defect aan de elektrische fiets, beduidend minder vaak gebruikt
wordt dan voordat men dit product had aangeschaft. Dit betekent dat de elektrische
fiets in grote mate een substituut vormt voor de gewone fiets. Dit wordt ook bevestigd
door andere cijfers. Zo zegt 34% van de elektrische fietsgebruikers geen gewone fiets
meer te gebruiken sinds zij dit product hebben aangeschaft. Ter vergelijking: slechts
1% van de elektrische fietsers gebruikt de privé-auto niet meer. Dit neemt niet weg
dat ook de auto minder gebruikt wordt als gevolg van de elektrische fiets. De mate
waarin andere vervoermiddelen worden ingezet bij een defect aan de elektrische fiets
verschilt overigens sterk per doeleinde (figuur 10).
30
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Woon-werkverkeer
49%
6%
Zakelijke bezoeken
16%
22%
Gewone fiets
22%
10%
Snorfiets
25%
26%
29%
52%
20%
13%
17%
52%
10%
5%
25%
15%
0%
Auto
33%
42%
39%
Om uit te gaan
4%
10%
41%
Om naar de sport-/hobbyclub te gaan 1%
Te voet
20%
19%
Voor andere doeleinden
20%
64%
Visite/Logeren 5%
Kinderen ophalen/wegbrengen
14%
52%
17%
Onderwijs/Cursus
4%
50%
14%
Winkelen/Boodschappen
Totaal
25%
30%
Bromfiets
40%
19%
50%
Motor
60%
70%
8%
80%
Openbaar vervoer
90% 100%
Taxi
Anders
Figuur 10. Vervoermiddelen die meestal gebruikt zullen worden als de elektrische fiets
defect is, per doeleinde (in %).
Tot slot vindt ruim tweederde van de elektrische fietsgebruikers dat de overheid het
gebruik van elektrische fietsen zou moeten stimuleren, terwijl 9% dat niet vindt.
Tweederde van de elektrische fietsers vindt verder dat werkgevers het gebruik van
elektrische fietsen voor woon-werkverkeer zouden moeten stimuleren. 6% is het hier
niet mee eens. Forenzen vinden vaker dan gemiddeld dat de overheid en werkgevers
het elektrisch fietsen zouden moeten aanmoedigen (74%).
3.5 Samenvatting
Hoewel momenteel slechts 3% van de bevolking een elektrische fiets heeft, is ruim
40% van de Nederlanders (misschien) geïnteresseerd in dit product. Ofschoon slechts
een klein deel van de geïnteresseerden de komende twee jaar daadwerkelijk van plan
is om een elektrische fiets aan te schaffen, is er voldoende potentie voor dit product in
Nederland. Dat Nederlanders dit product vooralsnog met name geschikt vinden voor
ouderen/minder validen vormt een mogelijke belemmering voor de verkoop van dit
product aan andere doelgroepen. Dat ouderen momenteel de belangrijkste gebruikers
zijn draagt hieraan bij.
De elektrische fiets wordt op dit moment met name gebruikt voor recreatieve fietstochten, visite/logeren en winkelen/boodschappen doen. Gemiddeld genomen
gebruikt bijna 40% van de elektrische fietsers gewoonlijk geen of de minimale trapondersteuning, tegenover een kwart die gewoonlijk de maximale trapondersteuning
gebruikt. Het gebruik van de trapondersteuning verschilt echter per doeleinde. Door
het gebruik van de elektrische fiets zijn Nederlanders sneller, vaker en langere afstanden gaan fietsen. De gewone fiets en de auto worden dankzij de elektrische fiets min31
Rapport| KvL/B&G/2008.067
der vaak gebruikt. Circa 40% van de gebruikers geeft daarnaast aan dat sinds de aanschaf van dit product hun gezondheid verbeterd is.
Kortom, de resultaten van het marktonderzoek duiden erop dat de elektrische fiets
positieve gevolgen heeft voor mobiliteit en gezondheid. Een meerderheid van de elektrische fietsers vindt dan ook dat de overheid en werkgevers het gebruik van dit product moeten stimuleren.
32
Rapport| KvL/B&G/2008.067
4 Toekomstmogelijkheden van de elektrische fiets
Om inzicht te krijgen in de toekomstmogelijkheden van de elektrische fiets in
Nederland heeft BOVAG Tweewielerbedrijven TNO verzocht inschattingen te maken
van de potentie van de elektrische fiets op de gebieden mobiliteit, gezondheid en
milieu. De basis voor deze inschattingen vormen de resultaten van het in hoofdstuk
3 beschreven marktonderzoek en de beschikbare kennis van de TNO experts op de
genoemde deelterreinen. Om deze inschattingen te kunnen maken is uitgegaan van
de aanname dat het bezit van elektrische fietsen in de toekomst even hoog is als het
bezit van de gewone fiets nu.
In de volgende paragrafen staat per deelterrein omschreven welke achtergrondinformatie is gebruikt en welke redenering is gevolgd om tot schattingen te komen over de
potentie van de elektrische fiets.
4.1 De invloed van de elektrische fiets op mobiliteit
Jeroen Schrijver1, Jesse Weltevreden2
1TNO Bouw en Ondergrond, 2BOVAG
In het woon-werkverkeer heeft de fiets op korte afstand een behoorlijk groot aandeel:
meer dan 50% van de ritten tot 5 km worden met de fiets gemaakt (figuur 11) (V&W,
2007a). In het totale verkeer is dit zo’n 35% en bij 65-plussers 29% van alle ritten.
Vanaf ongeveer 4 km daalt het aandeel van fietsen in de totale mobiliteit fors.
60,0%
Aandeel (modal split)
50,0%
40,0%
Woon-Werk
Totaal
30,0%
65+
20,0%
10,0%
0,0%
0
5
10
15
20
25
30
Afstand [km]
Figuur 11. Aandeel fietsgebruik per afstandsklasse in het totaal aantal ritten (V&W,
2007a).
33
Rapport| KvL/B&G/2008.067
4.1.1 Potentie van de elektrische fiets
Uit het marktonderzoek blijkt dat de gemiddelde woon-werk fietsafstand van mensen
die per niet-elektrische fiets naar het werk rijden 6,3 km bedraagt tegen 9,8 km van
mensen die per elektrische fiets rijden. Hieruit kan worden afgeleid dat het bereik van
de elektrische fiets zo’n 50% hoger ligt dan die van de niet-elektrische fiets.
Als wordt aangenomen dat het buigpunt van de afstandsverdeling 50% hoger komt
te liggen, van 4 naar 6 km dus, verandert de vorm van de grafiek. In figuur 12 zijn
daarvoor een aantal mogelijkheden aangegeven. De minimale verandering is dat het
buigpunt opschuift, en dat de verdeling verder identiek blijft aan de oude situatie. In
dat geval is de toename van het aantal fietsritten gelijk aan de oppervlakte A. In het
maximale geval schuift de afstandsverdeling geheel naar rechts, de toename van het
aantal fietsritten is in dat geval de oppervlakte A+B+C. Beide grenzen zijn in figuur
12 afgebeeld. Toegevoegd is nog een derde lijn, die een soort ‘gemiddelde’ van het
minimum en maximum is, en omvat de oppervlakte A+B. Deze lijn stelt het op basis
van de expertbeoordeling verwachte verloop voor, waarbij het effect na een paar
afstandsklassen uitdooft. Dit in de veronderstelling dat bij langere afstanden relatief
snel gefietst wordt en de elektrische fiets geen voordelen meer biedt door de begrenzing van de trapondersteuning tot aan 25 km/u.
De gearceerde oppervlakte stelt nieuwe fietsritten voor: aangezien deze nieuwe fietsritten het gevolg zijn van de brede introductie van de elektrische fiets, kunnen we
aannemen dat alle nieuwe fietsritten per elektrische fiets worden afgelegd.
60,0%
50,0%
Aandeel (modal split)
A
40,0%
B
Woon-Werk
30,0%
Totaal
C
65+
20,0%
Mogelijke
toename
door
elektrische
fietsen
10,0%
0,0%
0
5
10
15
20
25
30
Afstand [km]
Figuur 12. Aandeel fietsgebruik bij toegenomen bereik voor de scenario’s A, B en C (zie
tekst).
Benadrukt moet worden dat de vorm van deze grafiek vrij willekeurig gekozen is. De
precieze vorm is niet uit de beschikbare gegevens af te leiden. De grafiek veronderstelt een even goede beschikbaarheid van elektrische fietsen als van niet-elektrische
34
Rapport| KvL/B&G/2008.067
fietsen in Nederland. Er wordt hierbij dus aangenomen dat het bezit van elektrische
fietsen in de toekomst even hoog is als het bezit van de gewone fiets nu. Deze inschatting moet daarom gezien worden als de inschatting van het potentiële extra fietsgebruik door de introductie van elektrische fietsen. Eenzelfde drie lijnen als bij woonwerkritten zijn ook bij de verdeling van het totaal aantal ritten en bij de 65-plussers te
maken. Omwille van de overzichtelijkheid van de figuur is dat achterwege gelaten.
In deze analyse is aangenomen dat de elektrische fiets alleen effect heeft op de vervoers-wijzekeuze. Aangenomen is dus dat de elektrische fiets geen effect heeft op
bijvoorbeeld ritlengte. Uit het marktonderzoek blijkt weliswaar dat 77% van de
gebruikers van elektrische fietsen langere afstanden is gaan fietsen sinds de aankoop
van de elektrische fiets. Er is echter geen informatie beschikbaar of deze toegenomen
ritlengte het gevolg is van het voortaan met de fiets maken van ritten die eerst met
bijvoorbeeld de auto werden gemaakt, of dat kortere fietsritten zijn vervangen. In dat
laatste geval zal de bestemming of de route van de rit zijn aangepast.
4.1.2 Vervoerwijze-effecten
Uit de marktresultaten is af te leiden welke vervoerwijzen de elektrische fiets gesubstitueerd heeft. Dit is weergegeven in tabel 5.
Tabel 5. Substitutie van vervoerwijzen sinds aanschaf elektrische fiets (in %).
Totaal (%)
Woon-werk verkeer (%)
65-plussers (%)
Gewone fiets
34,3
33,3
43,3
Auto
18,3
15,9
19,1
Bus
2,4
5,8
1,2
Te voet
2,1
0,0
1,2
Snorfiets
1,5
0,8
0,0
Overig
1,2
0,8
0,0
Bromfiets
1,0
3,0
0,0
Tram, metro
0,6
1,8
0,0
Taxi
0,5
0,0
0,2
Motor
0,2
0,8
0,0
Trein
0,1
0,5
0,0
Geen substitutie
37,8
37,4
35,1
Totaal
100
100
100
Deze percentages zijn als volgt bepaald. In het marktonderzoek is per ritmotief
aan gebruikers van elektrische fietsen gevraagd welke vervoerwijzen zij het meest
gebruikten voordat zij een elektrische fiets bezaten (zie figuur 9). Daarnaast is
35
Rapport| KvL/B&G/2008.067
gevraagd hoe vaak (‘altijd’, ‘meestal’, ‘soms’, ‘zelden’) de elektrische fiets voor de verschillende ritmotieven gebruikt wordt. Alleen als men ‘altijd’ aangeeft vervangt de
elektrische fiets voor 100% een ander vervoermiddel. In de andere gevallen gebruiken elektrische fietsgebruikers ook nog andere vervoerwijzen: dit percentage is in
de tabel aangegeven met ‘geen substitutie’. Bij het optellen van de ritmotieven is
gewogen naar het gemiddeld aantal verplaatsingen per ritmotief (V&W, 2007a). Het
verschil tussen figuur 9 en tabel 5 is dus dat laatstgenoemde de feitelijke substitutie
weergeeft en figuur 9 niet.
De gearceerde oppervlakte in figuur 12 stelt het theoretisch maximum aantal extra
fietsritten voor. Met de volgende stappen is dit omgerekend naar het maximum aantal
elektrische fietsritten:
1. Een deel van de gewone fietsritten wordt ook vervangen door elektrische fietsritten. Uit tabel 5 kan worden afgeleid dat in totaal 34% van de elektrische fietsritten
afkomstig is van de gewone fiets. De substitutie van gewone fiets naar elektrische
fiets zit niet in het gearceerde deel van figuur 12, maar komt daar nog als extra
elektrische fietsrit bij. Een gewone fietsrit die wordt vervangen door een elektrische fietsrit heeft namelijk geen invloed op de lijnen in figuur 12, omdat de rit nog
steeds met de fiets gemaakt wordt. Het theoretisch maximum elektrische fietsritten is dan de oppervlakte van het gearceerde gebied, gedeeld door (1 - % aandeel
gewone fiets).
2. Niet alle ritten van elektrische fietsgebruikers worden daadwerkelijk vervangen
(zie tabel 5). Het totaal aantal elektrische fietsritten moet daarom worden gecorrigeerd voor de daadwerkelijke substitutie. Van het theoretisch maximum aantal
elektrische fietsritten wordt het niet-substitutie deel afgehaald.
Deze stappen worden hieronder respectievelijk voor alle fietsritten, voor fietsritten
met het motief woon-werk, en voor fietsritten voor 65-plussers gezet.
Alle fietsritten
Tabel 6 bevat het aantal fietsritten per afstandklasse in de huidige situatie, en het
aantal fietsritten bij brede beschikbaarheid van de elektrische fiets. Deze waarden zijn
afgeleid uit figuur 12, waarbij de derde kolom van tabel 6 oppervlakte A voorstelt, en
de vierde kolom oppervlakte A+B+C.
36
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Tabel 6. Totaal aantal huidige en potentiële fietsritten per afstandsklasse (in mln/jr).
Afstandsklasse
Huidige aantal
Potentiële minimale
Potentiële maximale
fietsritten
aantal fietsritten
aantal fietsritten
(mln/jr)
(mln/jr)
(mln/jr)
0 – 2,5 km
2.597
2.597
2.597
2,5 – 5 km
949
1.043
1.043
5 – 7,5 km
472
663
663
7,5 – 10 km
131
131
180
10 – 15 km
144
144
231
15 – 20 km
50
50
84
20 – 30 km
Totaal
Theoretische toename aantal
40
40
57
4.383
4.669
4.855
286
472
435
718
270
446
121
200
fietsritten
Theoretische toename aantal
elektrische fietsritten
Feitelijke toename aantal
elektrische fietsritten na
correctie ‘geen substitutie’
Feitelijke toename aantal
fietsritten na correctie
substitutie gewone fiets
Het totaal aantal fietsritten stijgt potentieel met 121 à 200 mln per jaar (tabel 6), een
stijging van 3 à 5%. Deze groei is opgebouwd uit een daling van het aantal gewone
fietsritten van 149 à 246 mln per jaar, en een toename van het aantal elektrische
fietsritten 270 à 446 mln per jaar. Uit tabel 5 kan worden afgeleid dat ongeveer 18%
van het theoretisch aantal ritten met de elektrische fiets afkomstig is van de auto. Het
aantal autoritten neemt dan met 80 à 131 mln ritten af, een daling van 1,0 à 1,6%.
Overigens is het effect op autokilometers veel kleiner: het zijn vooral ritten over korte
afstand die beïnvloed worden.
Woon-werkverkeer
Tabel 7 bevat het aantal fietsritten voor woon-werkverkeer per afstandklasse in de
huidige situatie, en het aantal fietsritten bij brede beschikbaarheid van de elektrische
fiets. Deze waarden zijn afgeleid uit figuur 12, waarbij de derde kolom van tabel 7
oppervlakte A voorstelt, en de vierde kolom oppervlakte A+B+C.
37
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Tabel 7. Huidige en potentiële aantal fietsritten in het woon-werkverkeer per afstandsklasse
(in mln/jr).
Afstandsklasse
Huidige aantal
Potentiële minimale
Potentiële maximale
fietsritten
aantal fietsritten
aantal fietsritten
(mln/jr)
(mln/jr)
(mln/jr)
0 – 2,5 km
310
310
310
2,5 – 5 km
208
229
229
5 – 7,5 km
130
186
186
7,5 – 10 km
41
41
60
10 – 15 km
47
47
83
15 – 20 km
14
14
32
20 – 30 km
10
10
17
Totaal
760
837
918
77
158
116
237
72
148
34
69
Theoretische toename aantal
fietsritten
Theoretische toename aantal
elektrische fietsritten
Feitelijke toename aantal
elektrische fietsritten na
correctie ‘geen substitutie’
Feitelijke toename aantal
fietsritten na correctie
substitutie gewone fiets
Ook in het woon-werkverkeer verandert door de eerder genoemde aanname het aandeel fietsritten op een aantal afstandsklassen (tabel 7). Het totaal aantal woon-werk
fietsritten stijgt potentieel met 34 à 69 mln per jaar, een stijging van 4 à 9%. De groei
is opgebouwd uit een daling van het aantal gewone fietsritten van 39 à 79 mln per
jaar, en een toename van het aantal elektrische fietsritten 72 à 148 mln per jaar. Uit
tabel 5 kan worden afgeleid dat ongeveer 16% van het theoretisch aantal ritten met
de elektrische fiets afkomstig is van de auto. Het aantal autoritten neemt dan met 18
à 38 mln ritten af, een daling van 1,0 à 2,2%. Ook hier geldt dat het effect op autokilometers veel kleiner is doordat het vooral ritten over korte afstand zijn die beïnvloed
worden (de gemiddelde ritafstand per elektrische fiets bedraagt 9,8 km, die per auto
19,1 km in 2006) (V&W, 2007a).
Voor het effect op de filedruk moet bedacht worden dat in het autoverkeer in drukke
periodes meestal een compensatie-effect optreedt: doordat er ruimte op de weg ontstaat, verandert het gedrag van andere weggebruikers ook (routekeuze, bestemmingskeuze), waardoor de effecten op congestie doorgaans nihil zijn.
38
Rapport| KvL/B&G/2008.067
65-plussers
Tabel 8 bevat het aantal fietsritten per afstandklasse in de huidige situatie, en het
aantal fietsritten bij brede beschikbaarheid van de elektrische fiets. Deze waarden zijn
afgeleid uit figuur 12, waarbij de derde kolom van tabel 8 oppervlakte A voorstelt, en
de vierde kolom oppervlakte A+B+C.
Tabel 8. Huidige en potentiële aantal fietsritten door 65-plussers per afstandsklasse (in mln/
jr).
Afstandsklasse
Huidige aantal
Potentiële minimale
Potentiële maximale
fietsritten
aantal fietsritten
aantal fietsritten
(mln/jr)
(mln/jr)
(mln/jr)
0 – 2,5 km
252
252
252
2,5 – 5 km
90
99
99
5 – 7,5 km
37
57
57
7,5 – 10 km
12
12
14
10 – 15 km
15
15
21
15 – 20 km
5
5
10
20 – 30 km
5
5
6
415
444
458
29
43
51
76
33
49
11
16
Totaal
Theoretische toename aantal
fietsritten
Theoretische toename aantal
elektrische fietsritten
Feitelijke toename aantal
elektrische fietsritten na
correctie ‘geen substitutie’
Feitelijke toename aantal
fietsritten na correctie
substitutie gewone fiets
Als gevolg van de eerder genoemde aannames stijgt het totaal aantal fietsritten door
65-plussers potentieel met 11 à 16 mln per jaar, een stijging van 3 à 4% (tabel 8). De
groei is opgebouwd uit een daling van het aantal gewone fietsritten van 22 à 33 mln
per jaar, en een toename van het aantal elektrische fietsritten van 33 à 49 mln per
jaar. Uit tabel 5 kan worden afgeleid dat ongeveer 19% van het theoretisch aantal
ritten met de elektrische fiets afkomstig is van de auto. Het aantal autoritten neemt
dan met 10 à 14 mln ritten af, een daling van 1,2 à 1,8%, maar ook hier is het effect op
verplaatsingskilometers veel kleiner.
39
Rapport| KvL/B&G/2008.067
4.1.3 Gevolgen voor fietsafstanden
Door de toename van het fietsgebruik te vermenigvuldigen met de gemiddelde
afstand per afstandsklasse, kan een beeld worden verkregen van de toename van het
aantal fietskilometers. De feitelijke toename van het aantal fietskilometers bedraagt
656 à 1.731 miljoen, ofwel 4,5% à 11,8% (tabel 9). Voor woon-werkverkeer bedraagt de
feitelijke toename van het aantal fietskilometers 188 à 674 miljoen kilometers, ofwel
5,5% à 19,6% (tabel 10). Bij 65-plussers neemt het aantal fietskilometers door gebruik
van de elektrische fiets toe met 61 à 139 miljoen (tabel 11). Dit komt overeen met een
stijging van 4,3% à 9,9%.
Tabel 9. Totaal aantal huidige en potentiële aantal fietskilometers per afstandsklasse (in
mln km/jr).
Afstandsklasse
Huidige aantal
Potentiële
Potentiële
fietskilometers
minimale aantal
maximale aantal
(mln km/jr)
fietskilometers
fietskilometers
(mln km/jr)
(mln km/jr)
3.376
3.376
3.376
2,5 – 5 km
3.557
3.909
3.909
5 – 7,5 km
2.952
4.147
4.147
7,5 – 10 km
1.147
1.147
1.576
10 – 15 km
1.806
1.806
2.897
15 – 20 km
867
867
1.457
0 – 2,5 km
20 – 30 km
1.003
1.003
1.429
Totaal
14.709
16.255
18.791
1.546
4.082
2.352
6.211
1.462
3.860
656
1.731
Theoretische toename aantal
fietskilometers
Theoretische toename aantal
elektrische fietskilometers
Feitelijke toename aantal
elektrische fietskilometers na
correctie ‘geen substitutie’
Feitelijke toename aantal
fietskilometers na correctie
substitutie gewone fiets
40
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Tabel 10. Huidige en potentiële aantal fietskilometers in het woon-werkverkeer per afstandsklasse (in mln/jr).
Afstandsklasse
Huidige aantal
Potentiële
Potentiële
fietskilometers
minimale aantal
maximale aantal
(mln km/jr)
fietskilometers
fietskilometers
(mln km/jr)
(mln km/jr)
403
0 – 2,5 km
403
403
2,5 – 5 km
780
858
858
5 – 7,5 km
813
1.163
1.163
7,5 – 10 km
359
359
525
10 – 15 km
589
589
1.041
15 – 20 km
243
243
555
20 – 30 km
251
251
426
3.438
3.867
4.972
429
1.534
643
2.302
403
1.441
188
674
Totaal
Theoretische toename aantal
fietskilometers
Theoretische toename aantal
elektrische fietskilometers
Feitelijke toename aantal
elektrische fietskilometers na
correctie ‘geen substitutie’
Feitelijke toename aantal
fietskilometers na correctie
substitutie gewone fiets
41
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Tabel 11. Huidige en potentiële aantal fietskilometers door 65-plussers per afstandsklasse
(in mln/jr).
Afstandsklasse
Huidige aantal
Potentiële
Potentiële
fietskilometers
minimale aantal
maximale aantal
(mln km/jr)
fietskilometers
fietskilometers
(mln km/jr)
(mln km/jr)
328
0 – 2,5 km
328
328
2,5 – 5 km
337
371
371
5 – 7,5 km
231
356
356
7,5 – 10 km
105
105
123
10 – 15 km
188
188
263
15 – 20 km
87
87
173
20 – 30 km
125
125
150
1.402
1.560
1.765
159
363
280
641
182
416
61
139
Totaal
Theoretische toename aantal
fietskilometers
Theoretische toename aantal
elektrische fietskilometers
Feitelijke toename aantal
elektrische fietskilometers na
correctie ‘geen substitutie’
Feitelijke toename aantal
fietskilometers na correctie
substitutie gewone fiets
4.1.4 Conclusie mobiliteitseffecten
Het aantal fietsritten stijgt, als gevolg van brede beschikbaarheid van de elektrische
fiets, met 3% à 5%. Het aantal autoritten neemt met maximaal 1,6% af. De vermindering van het aantal autokilometers is naar verwachting lager dan 1,6%, omdat vooral
de korte autoritten worden vervangen door fietsen. De door fietsen afgelegde aantal
kilometers stijgt door het gebruik van de elektrische fiets naar verwachting tussen de
4% en 12%.
De effecten op de files zullen minimaal zijn, omdat in het autoverkeer in drukke periodes meestal een compensatie-effect optreedt: doordat er ruimte op de weg ontstaat,
verandert het gedrag van andere weggebruikers ook (routekeuze, bestemmingskeuze), waardoor deze ruimte weer wordt ingenomen, en de effecten op congestie
meestal nihil zijn. Wel is in zo’n situatie de bereikbaarheid verbeterd, wat met name
in de binnensteden van belang is.
42
Rapport| KvL/B&G/2008.067
4.2 De invloed van de elektrische fiets op de gezondheid
Ingrid Hendriksen, Luuk Engbers
TNO Kwaliteit van Leven
De gunstige effecten van elektrisch fietsen op de gezondheid zullen in belangrijke
mate gelegen zijn in de toename van de fysieke activiteit en het daarmee samenhangende energieverbruik, doordat men meer en langer gaat fietsen. De inschatting van
de gezondheidseffecten zal daarom op deze twee aspecten gebaseerd worden.
Het bevorderen van bewegen en tegengaan van overgewicht zijn beide belangrijke thema’s in het preventiebeleid van de overheid (Nota Tijd voor Sport, 2005;
Preventienota, 2006b). Het doel van het ministerie van VWS is dat in 2010 minstens
65% van de Nederlandse volwassen bevolking voldoet aan de Nederlandse Norm
Gezond Bewegen (NNGB) en dat het percentage inactieve volwassen Nederlanders
maximaal 7% is (Samen voor Sport, 2006a). Zoals eerder vermeld houdt de NNGB in
dat men minimaal 30 minuten per dag op minimaal vijf dagen van de week minimaal
matig intensief moet bewegen (Kemper et al., 2000). In 2004 voldeed ruim 50% van
de volwassen Nederlanders hieraan en in 2006 is dit percentage opgelopen tot bijna
63% (Ooijendijk et al., 2007). De doelstelling voor de aanpak van overgewicht is dat
het percentage volwassenen met overgewicht niet moet stijgen. In het peiljaar 2005
heeft gemiddeld 40% van de volwassen Nederlanders overgewicht en heeft circa 10%
obesitas ofwel ernstig overgewicht (Convenant Overgewicht, 2005).
Om uitspraken te kunnen doen over de mogelijke rol van elektrisch fietsen in het
behalen van de beleidsdoelstellingen op beide onderwerpen is het van belang om te
weten of het fietsen met trapondersteuning voldoende intensief is om gezondheidseffecten op te kunnen leveren. Zoals in paragraaf 2.4.3 is aangegeven duiden de resultaten van een pilot studie erop dat de intensiteit van fietsen met trapondersteuning
gemiddeld voldoende is om aan het criterium van ‘matig intensief ’ bewegen te voldoen, en daarmee aan de NNGB (Simons et al., 2008). Verder kan gesteld worden dat
men bij gemiddelde trapondersteuning circa 22 km/u fietst en daarbij op ongeveer
80% van het energieverbruik zit van fietsen zonder trapondersteuning.
4.2.1 Bewegen
Om uitspraken te kunnen doen over de invloed van het gebruik van de elektrische
fiets op de mate van beweging worden de voor dit onderwerp belangrijke resultaten
van het in hoofdstuk 3 besproken marktonderzoek kort samengevat (zie kaders) en
uitgezet tegen de huidige beschikbare kennis op dit gebied.
43
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Forenzen
Het totaal aantal werkenden in Nederland is 8,2 miljoen en hiervan gaat 25%, ofwel
ruim 2 miljoen personen, fietsend naar het werk (V&W, 2007a). 68% van de werkenden voldoet aan de NNGB (Ooijendijk et al., 2007). De helft van de werkende bevolking
woont binnen 7,5 km van het werk en 45% van hen maakt al regelmatig gebruik van
de fiets (V&W, 2007b). Meer dan 10% van de woon-werk fietsers fietst al meer dan 10
km enkele reis (V&W, 2007a).
Resultaten marktonderzoek:
•2% van de werknemers bezit een elektrische fiets en 64% daarvan gebruikt de
elektrische fiets voor woon-werkverkeer;
•Bijna 7% van de werknemers geeft aan zeker geïnteresseerd te zijn in de elektrische fiets. Hiervan gebruikt 51% de conventionele fiets voor woon-werkverkeer
en 63% van deze groep voldoet aan de NNGB. In de groep werknemers die niet
naar het werk fietst (i.e. 49%) voldoet 52% aan de NNGB;
•15% van de werknemers die niet naar het werk fietsen, geeft hiervoor als reden
dat ze net te ver van het werk te wonen, 11% wil niet bezweet op het werk aankomen en voor 6% gaat het fietsen te langzaam.
De verwachting is dat werknemers door de elektrische fiets bereid zijn om voor grotere woon-werk afstanden de fiets te nemen. Op basis hiervan is aangenomen (zie
paragraaf 4.1.2) dat het totaal aantal woon-werk fietsritten potentieel met 4% à 9%
kan toenemen bij brede beschikbaarheid van de elektrische fiets. Dit zal maar gedeeltelijk leiden tot een toename in het behalen van de NNGB. Om aan de NNGB te voldoen moet er minimaal 30 minuten per dag worden gefietst. Uitgaande van de eerder
genoemde gemiddelde snelheid van 22 km/u bij gemiddelde trapondersteuning, zal
de minimale enkele reisafstand ongeveer 5 km moeten zijn. Daartegenover staat dat
de meeste mensen momenteel een fietsafstand tot circa 15 km acceptabel vinden. Uit
het mobiliteitsonderzoek blijkt dat 30% van de forenzen op 5 tot 15 km van het werk
woont (V&W, 2007a). Ingeschat wordt dat de helft van deze 30% door de elektrische
fiets gaat fietsen naar het werk. Gevolg is dat de mogelijke toename in het behalen
van de NNGB, in het meest optimale scenario (i.e. dat al deze forenzen door het fietsen
naar het werk gaan voldoen aan de NNGB), maximaal 15% is van het eerder genoemde
potentieel van 4% à 9%, ofwel circa 0,5% à 1,5%.
Gaan we echter uit van de resultaten van het marktonderzoek, en daarmee van de
huidige interesse van forenzen in de elektrische fiets, dan kunnen binnen de forenzenpopulatie twee kansrijke deelgroepen onderscheiden worden, waarvan verwacht kan
worden dat het gebruik van de elektrische fiets een mogelijke bijdrage kan leveren
aan het behalen van de NNGB:
44
Rapport| KvL/B&G/2008.067
1. werknemers die niet voldoen aan de NNGB, momenteel niet fietsen óf omdat ze
net te ver van het werk wonen, óf omdat ze niet bezweet op hun werk willen aankomen óf omdat het fietsen te langzaam gaat, maar die aangegeven hebben zeker
geïnteresseerd te zijn in de elektrische fiets.
2. werknemers die momenteel voldoen aan de NNGB en op een niet-elektrische fiets
naar het werk rijden, maar die verwachten dat gewoon fietsen in de toekomst voor
hen (om wat voor reden dan ook) misschien te moeilijk wordt en aangeven zeker
geïnteresseerd te zijn in de elektrische fiets.
De resultaten uit het marktonderzoek laten zien dat 0,5% en 1,2% van de totale groep
forenzen respectievelijk in groep 1 of 2 vallen. Hieruit kan geconcludeerd worden dat
de potentiële winst voor de NNGB door elektrisch fietsgebruik in totaal neerkomt op
een toename van 1,7% indien wordt aangenomen dat;
• de forenzen in groep 1 voldoende gebruik gaan maken van de elektrische fiets en
hierdoor aan de NNGB gaan voldoen.
• de forenzen in groep 2 kunnen blijven fietsen door de aanschaf van de elektrische
fiets hierdoor blijven voldoen aan de NNGB.
Opgemerkt moet worden dat in deze berekeningen alleen de groep ‘zeker’ geïnteresseerden zijn opgenomen, omdat bij hen de kans het grootste is dat ze in de toekomst
overgaan tot de aanschaf en het gebruik van de elektrische fiets. De groep ‘misschien’
geïnteresseerden is echter groter en ook daar is natuurlijk potentie voor toekomstig
gebruik te verwachten, echter hoe groot de potentie is in deze groep is niet goed in te
schatten. Daarom is deze groep in de huidige berekeningen niet meegenomen.
Op basis van de huidige interesse van forenzen in de elektrische fiets is dus 1,7%
winst in het behalen van de NNGB bij forenzen te verwachten. Dit percentage kan
echter verder toenemen als het bezit van elektrische fietsen in de toekomst even hoog
is als het bezit van de gewone fiets nu.
Forenzen met een chronische aandoening
Van de deelnemende werknemers aan het marktonderzoek heeft 23% aangegeven een
chronische aandoening te hebben gehad in de afgelopen 12 maanden. In deze groep
voldoet gemiddeld 49% van de mannen en 65% van de vrouwen aan de NNGB. Ruim
3% van de werknemers met een chronische aandoening bezit een elektrische fiets, wat
net iets hoger is dan de eerder genoemde 2% in de volledige werknemerspopulatie.
In de groep geïnteresseerde werknemers met een chronische aandoening (2,4%) fietst
bijna 6% op een niet-elektrische fiets naar het werk. Hiervan zegt 16% de elektrische
fiets vóór 2010 aan te willen schaffen. Dit betekent dat binnen de eerder vermelde
kansrijke deelgroepen een potentiële afzetmarkt (i.e. forenzen met een chronische
aandoening) is voor de elektrische fiets. Deze groep omvat 0,7% van het totaal aantal
forenzen en kan door de aanschaf van een elektrische fiets mogelijk in staat blijven
om te fietsen naar het werk en daarmee in potentie blijven voldoen aan de NNGB.
45
Rapport| KvL/B&G/2008.067
65-plussers
Momenteel is ruim 14% van de Nederlandse bevolking 65 jaar of ouder, ofwel iets
meer dan 2.3 miljoen mensen (CBS, 2007). Verwacht wordt dat het aantal 65-plussers
de komende jaren aanzienlijk zal stijgen tot bijna een kwart van de Nederlanders in
2040 (CBS, 2004). Circa 56% van de 65-plussers voldoet aan de NNGB (Ooijendijk et al.,
2007). Ongeveer 70% van de 65-plussers bezit een fiets en 94% van hen gebruikt hem
ook (V&W, 2007a).
Resultaten marktonderzoek:
•8% van de 65-plussers bezit een elektrische fiets;
•Ruim 11% van de 65-plussers die geen elektrische fiets bezitten geeft aan zeker
geïnteresseerd te zijn in een elektrische fiets en 15% van hen wil vóór 2010 een
elektrische fiets aanschaffen. 83% van deze groep geeft als reden voor de aanschaf dat men verwacht in de nabije toekomst moeilijker te kunnen fietsen;
•Binnen de groep zeker geïnteresseerde 65-plussers fietst momenteel 94% wel en
6% niet op een gewone fiets;
•Bijna de helft (49%) van de 65-plussers is het eens met de stelling dat de elektrische fiets een veilig vervoersmiddel is, 43% heeft geen mening en 8% ziet de
elektrische fiets als een onveilig vervoersmiddel.
Als gevolg van de aanname van brede beschikbaarheid en toegenomen bereik stijgt
het totaal aantal fietsritten door 65-plussers potentieel met 3% à 4% (zie paragraaf
4.1.2). Slechts een deel van deze 65-plussers zal echter hierdoor gaan of blijven voldoen aan de NNGB. Om hierover een uitspraak te kunnen doen is inzicht nodig in het
percentage ouderen dat voldoende regelmatig (minimaal 5 keer per week) minimaal
10 km per dag (i.e. 30 minuten) fietst. Omdat deze gegevens ontbreken is de theoretische vertaalslag van de toename in het aantal fietsritten naar het behalen van de
NNGB voor 65-plussers niet te maken.
Wel kan een uitspraak gedaan worden over de huidige situatie met behulp van de
resultaten uit het marktonderzoek. Daarvoor is uit de totale respondentengroep van
65-plussers een kansrijke deelgroep gedefinieerd, die door het gebruik van de elektrische fiets een mogelijke bijdrage kan leveren aan het aantal 65-plussers dat de NNGB
behaalt. Deze deelgroep bestaat uit 65-plussers die voldoen aan de NNGB, momenteel
op een gewone fiets rijden, hebben aangegeven zeker geïnteresseerd te zijn in de elektrische fiets en er één vóór 2010 te willen aanschaffen, en die verwachten in de nabije
toekomst om fysieke redenen niet meer te kunnen blijven fietsen op een gewone fiets.
De resultaten van het marktonderzoek laten zien dat ruim 2,5% van de totale groep
65-plussers in deze groep valt. De potentiële winst voor het behalen van de NNGB
door de elektrische fiets is hier het voorkomen van een daling van 2,5% in deze groep,
die momenteel wel aan de norm voldoet. Hierbij wordt aangenomen dat de 65-plussers in deze groep door gebruik van de elektrische fiets in de toekomst in staat blijven
46
Rapport| KvL/B&G/2008.067
(zowel fysiek als mentaal) om te fietsen en zij door het fietsen aan de NNGB voldoen.
Ook hier geldt dat de ‘misschien’ geïnteresseerden niet meegenomen zijn in de berekening, waardoor de potentiële winst in werkelijkheid hoger kan uitvallen.
Op basis van de huidige interesse in de elektrische fiets onder 65-plussers is dus een
daling van ruim 2,5% in het behalen van de NNGB te voorkomen. Als het bezit van
elektrische fietsen in de toekomst even hoog is als het bezit van de gewone fiets nu,
kan het percentage ouderen dat de NNGB behaalt verder toenemen.
65-plussers met een chronische aandoening
Van de 65-plussers die aan het marktonderzoek deelnamen heeft 32% aangegeven in
de afgelopen 12 maanden een chronische aandoening te hebben gehad. In deze groep
voldoet gemiddeld 65% van de mannen en 56% van de vrouwen aan de NNGB. 11%
van de 65-plussers met een chronische aandoening bezit een elektrische fiets, wat
iets hoger is dan de ruim 8% in de gehele groep 65-plussers. Iets meer dan 8% van
de groep ouderen met een chronische aandoening fietst op een niet-elektrische fiets
en is zeker geïnteresseerd in de elektrische fiets. 40% van hen voldoet aan de NNGB
ofwel 3,4% van de chronisch zieke ouderen. Hiervan zegt 47% de elektrische fiets vóór
2010 aan te willen schaffen. Binnen de groep ouderen bevindt zich dus een relatief
grote groep mensen met een chronische aandoening, die mogelijk door aanschaf van
een elektrische fiets in de nabije toekomst kan blijven fietsen en daarmee kan blijven
voldoen aan de NNGB. Dit betekent dat het vanuit gezondheidkundig oogpunt interessant is als deze groep, naast de al eerder genoemde kansrijke groepen, de elektrische
fiets gaat gebruiken.
Totale populatie
Om een indruk te krijgen wat de verwachte algehele stijging is in het percentage
volwassen Nederlanders dat de NNGB haalt, worden de uit het marktonderzoek berekende aantallen van beide doelgroepen (ouderen en forenzen) opgeteld en gedeeld
door de totale populatie Nederlanders ouder dan 21 jaar. De totale stijging in het
percentage volwassen Nederlanders dat de NNGB haalt zou dan ongeveer 1% kunnen
zijn. Een nog groter effect is mogelijk als de elektrische fiets breed beschikbaar komt
in Nederland. Uitgezet tegen het doel van het ministerie van VWS om de komende
jaren ongeveer 1% groei per jaar te realiseren in het percentage Nederlanders dat de
beweegnorm haalt, is dit een substantieel percentage voor één interventiemiddel.
4.2.2 Overgewicht
Nederlanders worden steeds zwaarder. Het gemiddelde gewicht van volwassenen
neemt toe met 0,5 kg per jaar (Bemelmans et al., 2004). Als mensen vaker naar het
werk fietsen, kan de stijging worden teruggedrongen, als zij het daardoor gestegen
energieverbruik niet compenseren met een hogere energie-inname. Het subsidiëren en
47
Rapport| KvL/B&G/2008.067
stimuleren van fietsen naar het werk wordt door het RIVM als een kansrijke maatregel gezien ter preventie van gewichtsstijging (Storm et al., 2006). De potentiële winst
van het stimuleren van elektrisch fietsen naar het werk ten aanzien van de preventie
van overgewicht wordt volgens een minimum en een maximum scenario uitgerekend,
conform de berekeningen van het RIVM.
Aannames:
• 25% van de werkenden fietst naar het werk (V&W, 2007a). Het totale aantal werkenden in Nederland is 8,2 miljoen en hiervan gaan dus 2.050.000 personen fietsend naar het werk;
• Bij fietsen naar het werk met een gemiddelde trapondersteuning wordt bij een
tempo van 22 km per uur gemiddeld circa 5,5 MET (Metabolic Equivalent) verbruikt. Ter vergelijking: 1 MET is het energieverbruik van een persoon in complete
rust. Dit is wat betreft het energieverbruik goed vergelijkbaar met conventioneel
fietsen in een tempo van 16 km per uur, waar 5 à 6 MET wordt verbruikt. Tijdens
zittend reizen (auto/bus) wordt ongeveer 1 à 2 MET verbruikt. Dit betekent dat het
energieverbruik, in vergelijking met de auto/OV, met circa 4 MET kan toenemen
door (elektrisch) te fietsen, wat overeenkomstig is met circa 4,7 kcal/min;
• Het aantal fietsdagen naar het werk is ongeveer 184 dagen. Hierbij wordt uitgegaan van 52 weken - 6 weken vakantie = 46 weken en 4 dagen per week werken;
• Wanneer conform de NNGB gemiddeld 30 minuten (15 minuten heen en 15 minuten
terug) per dag wordt bewogen met de berekende 4 MET die bij (elektrisch) fietsen
wordt verbruikt, dan worden per dag 141 kcal verbrand. Tijdens de 184 fietsdagen
naar het werk worden in totaal 25.944 kcal per persoon verbrand;
• Voor 1 kg gewichtsafname moeten 7.300 kcal verbrand worden;
• Het fietsen naar het werk gaat niet ten koste van andere lichamelijke activiteiten.
De restactiviteit blijft gelijk. Dit geldt ook voor de energie-inname.
In paragraaf 4.2.1 is de mogelijke toename in het behalen van de NNGB bij forenzen
gesteld op circa 1% tot 3%. In het minimale scenario wordt daarom uitgegaan van
1% toename in het aantal werknemers dat de NNGB gaat halen. Deze 1% van de 8.2
miljoen werkenden verbruiken allen 25.944 kcal per persoon tijdens het fietsen. Dit
gedeeld door de totale populatie werkenden levert circa 259 kcal per persoon op, wat
overeenkomstig is met een daling van het gewicht van bijna 0,05 kg per jaar per persoon. Wanneer de ideale situatie wordt berekend met een stijging van 3%, dan is een
daling mogelijk van 0,1 kg per jaar per persoon. Met één interventiemiddel (i.e. elektrisch fietsen) is dus potentieel 20% van de jaarlijkse gewichtstoename van 0,5 kg te
voorkomen.
Wat het effect van elektrisch fietsgebruik op het gewicht bij de specifieke doelgroep ouderen zal zijn is niet goed in te schatten. Alhoewel vele ouderen kampen
met overgewicht komt ook ondergewicht in deze groep vaak voor, veelal als gevolg
48
Rapport| KvL/B&G/2008.067
van een chronische aandoening. Het puur streven naar afvallen is bij hen dus niet
altijd gewenst. Verder is er, zoals eerder vermeld, in onvoldoende mate inzicht in het
(elektrisch) fietsgedrag van ouderen om een uitspraak te kunnen doen over de te verwachte toename in energieverbruik door het gebruik van de elektrische fiets.
4.2.3 Conclusie gezondheidseffecten
Er blijken, op basis van theoretische aannames, gunstige effecten van elektrisch fietsgebruik op zowel het behalen van de NNGB als het tegengaan van overgewicht mogelijk. Ingeschat wordt dat zowel forenzen als ouderen meer gaan bewegen en dat de
jaarlijkse gewichtsstijging onder werkenden gedeeltelijk tegengegaan kan worden
door het breed beschikbaar komen van de elektrische fiets.
4.3 De invloed van de elektrische fiets op het milieu
Rene van Gijlswijk
TNO Bouw en Ondergrond
Fietsen met trapondersteuning beïnvloedt het milieu op grofweg twee manieren. Aan
de ene kant zorgt de trapondersteuning voor een groter bereik met de fiets, zodat er
waarschijnlijk minder gebruik wordt gemaakt van de auto en van het openbaar vervoer. Dat bespaart het gebruik van brandstof voor auto en bus, of elektriciteit voor
tram en trein. Als gevolg hiervan worden minder schadelijke stoffen uitgestoten. Aan
de andere kant veroorzaakt de elektrische fiets een belasting op het milieu, omdat er
elektriciteit wordt gebruikt tijdens het fietsen. Bovendien is voor de fiets zelf meer
materiaal nodig dan bij een niet-elektrische fiets (elektromotor, accu en een steviger
frame waar motor en accu inpassen). Zowel de productie van het materiaal als de verwerking van de fiets nadat deze is afgedankt brengt milieubelasting met zich mee.
4.3.1 Broeikasgasemissie
Volgens het Kyoto-protocol moet de emissie van broeikasgassen in Nederland in de
periode 2008-2012 gemiddeld 6% lager zijn dan in 1990 (UNFCCC, 1997). De broeikasgasemissie per afgelegde reizigerskilometer wordt uitgedrukt in CO2-equivalenten
(in kg). Hierbij zijn de emissies van alle broeikasgassen, waaronder CO2, methaan en
lachgas, omgerekend naar CO2 (IPCC, 2001). De broeikasgasemissies zijn berekend
met behulp van diverse bronnen (Emissieregistratie, 2005; CBS, 2006; CertiQ, 2006;
Ecoinvent 1998-2006; Groot, 2007).
49
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Aannames:
• De fiets is een Sparta Ion met een gewicht van 29 kg. De accucapaciteit bedraagt
10 Ah bij een spanning van 24V. Het bereik is circa 31 kilometer, ervan uitgaande
dat 50% van de afstand in een landelijke omgeving wordt gefietst en 50% in een
stedelijke omgeving met een matige trapondersteuning (zowel bij wegrijden als bij
constante snelheid);
• De levensduur van de accu is gesteld op 3 jaar (600 cycli, circa 200 cycli per jaar).
Voor de levensduur van de fiets wordt 8 jaar aangenomen. Dit is een min of meer
willekeurige keuze, omdat veel van de levensduur zal afhangen van de mate van
onderhoud;
• Of en in welke mate het gebruik van auto en openbaar vervoer wordt verminderd,
hangt af van de doelgroep. Het is niet per afstandscategorie bekend hoe deze verhouding ligt. Een vervoermiddel kan in de ene afstandscategorie sterker vertegenwoordigd zijn in de door de elektrische fiets vervangen kilometers dan in de andere
afstandscategorie. Om een uitspraak te kunnen doen, is aangenomen dat de verhoudingen in tabel 5 gelden voor alle afstandscategorieën;
• Een deel van het vermeden autogebruik zal teniet worden gedaan door andere
mensen die de op de weg vrijgekomen ruimte opvullen. Dat is met name het geval
op filegevoelige trajecten en niet zozeer op de korte afstand. Om te zien of dit de
milieubelasting beïnvloedt, is ook gekeken wat de milieubelasting is wanneer er
geen vermindering is van autokilometers;
• Bij de berekening van de milieueffecten is uitgegaan van de ritten waarbij werkelijk een ander vervoermiddel is vervangen. De 37% ‘geen substitutie’ in tabel 5
is dus buiten beschouwing gelaten (zie tabel 6, 7 en 8: “Feitelijke toename aantal
elektrische fietsritten na correctie ‘geen substitutie’ “).
• Uit de mobiliteitsberekeningen blijkt dat het totaal aantal woon-werk fietsritten
per elektrische fiets 72-148 miljoen per jaar kan bedragen (zie tabel 7). 39-79 miljoen ritten werden eerst met een gewone fiets gereden, 34-69 miljoen ritten met
een ander vervoermiddel. Uitgaande van het gemiddelde van elke afstandscategorie, betekent dit dat er 403-1.441 miljoen kilometer per jaar per elektrische fiets
voor woon-werkverkeer wordt afgelegd (zie tabel 10). Daarbij wordt 214-767 miljoen km per gewone fiets vervangen, en 188-674 miljoen kilometer met andere
vervoersmiddelen.
• Uit de mobiliteitsberekeningen blijkt dat het totaal aantal fietsritten per elektrische fiets door 65-plussers 33-49 miljoen per jaar kan bedragen (zie tabel 8). 22-33
miljoen ritten werden eerst met een gewone fiets gereden, 11-16 miljoen ritten
met een ander vervoermiddel. Uitgaande van het gemiddelde van elke afstandscategorie, betekent dit dat er 182-416 miljoen kilometer per jaar per elektrische fiets
door 65-plussers wordt afgelegd (zie tabel 11). Daarbij wordt 121-277 miljoen km
per gewone fiets vervangen, en 61-139 miljoen kilometer met andere vervoersmiddelen.
50
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Woon-werkverkeer
Door het gebruik van de elektrische fiets wordt het gebruik van andere vervoersvormen vermeden. De mix van vermeden vervoersvormen voor woon-werkverkeer
bespaart per kilometer elektrisch fietsen een emissie van ongeveer 90 gram CO2equivalenten. Als de vermeden personenautokilometers niet worden meegerekend,
is dat circa 20 gram CO2-equivalenten. Daarentegen kost het fietsen elektriciteit.
Rekening houdend met verliezen bij het laden is per kilometer ongeveer 13 Watt.uur
nodig uit het stopcontact. De opwekking van deze hoeveelheid elektriciteit brengt
een CO2-equivalenten emissie met zich mee van 10 gram per km. Ook de productie en
afdanking van de fiets plus regelmatige vervanging van accu en banden leidt tot een
emissie van 9 gram CO2-equivalenten per kilometer. Bij intensief gebruik (3.600 km/
jaar) kan dit dalen tot 5 gram per kilometer. Veruit de grootste bijdrage wordt geleverd door het aluminium frame. Bij de genoemde cijfers is rekening gehouden met de
recyclebaarheid van aluminium en staal, en het hierdoor veroorzaakte (beperkte) positieve effect. Wanneer we van de vermeden emissie van ongeveer 90 gram de milieubelasting van de elektrische fiets aftrekken (10 gram door elektriciteit plus 5-9 gram
voor de fiets zelf) resteert een netto vermeden CO2-emissie van circa 70 tot 75 gram
per elektrisch gefietste kilometer. Exclusief de vermeden autokilometers is het netto
voordeel (vermeden emissie) vrijwel nihil.
In het woon-werkverkeer bespaart het verminderde gebruik van andere vervoersvormen 35-142 kiloton per jaar. De elektrische fiets brengt 4 tot 16 kiloton CO2equivalenten per jaar aan extra elektriciteitsverbruik met zich mee. Tevens wordt 3
tot 7 kiloton CO2 per jaar extra uitgestoten door productie en afdanking van de fietsen, als het volledige potentieel van de elektrische fiets voor woon-werkverkeer wordt
benut. Netto wordt door het gebruik van de elektrische fiets jaarlijks voorkomen dat
28-119 kiloton CO2 wordt uitgestoten.
65-plussers
Voor 65-plussers geldt dat de mix van minder gebruikte andere vervoersvormen anders
is en dit levert een emissiebesparing op van ongeveer 83 gram CO2-equivalenten
per km. De uitstoot door het gebruik van de fiets is ook hier 15-19 gram per km (10
gram door elektriciteit plus 5-9 gram voor de fiets zelf). Gevolg hiervan is dat elke
gefietste kilometer circa (85 - bijna 20=) 65 gram CO2-equivalenten emissie bespaart:
een milieuvoordeel. Wanneer we de vermeden autokilometers echter buiten beschouwing laten, is er sprake van een milieubelasting (nadeel). De CO2-emissie bedraagt
dan netto ca. 10 gram per km. De genoemde cijfers gelden voor zover de reis anders
ook daadwerkelijk had plaatsgevonden. Recreatief gebruik en toegenomen mobiliteit
onder ouderen betekent dat een deel van de ritten anders niet hadden plaatsgevonden. Het elektrisch fietsen zorgt dan alleen voor een milieubelasting door de fiets zelf,
en daarmee een bescheiden milieunadeel: elke kilometer ‘extra mobiliteit’ geeft zoals
aangegeven een CO2-emissie van circa 15-19 gram.
51
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Totale populatie
Voor de gehele groep volwassen Nederlanders is het potentieel van de elektrische
fiets een CO2-emissiereductie van circa 110-280 kiloton per jaar. Dat is 0,3-0,7% van de
jaarlijkse verkeersemissies en 0,7-2% van de Kyoto-reductiedoelstelling.
4.3.2 Lokale luchtkwaliteit
Elektrisch fietsen in de stad draagt bij aan een verbetering van de lokale luchtkwaliteit indien er minder met auto, bus, brommer of snorfiets wordt gereisd. De emissie
van stikstofoxiden, fijn stof, zwaveldioxide, koolwaterstoffen en koolmonoxide wordt
verminderd, want de uitstoot van deze stoffen bij de opwekking van elektriciteit is
zeer laag t.o.v. de uitstoot bij de opwekking van dezelfde hoeveelheid energie in een
mobiele bron als auto/bus/brommer etc. Omdat de elektrische fiets voornamelijk
andere vervoersvormen op korte afstanden vervangt (5-7,5 kilometer), is het potentieel voor de verbetering van de luchtkwaliteit groot, want de afstanden die binnen de
stad worden afgelegd zijn relatief klein. Bovendien geldt voor personenauto’s dat de
emissies bij koude motor het hoogst zijn. Het is echter niet mogelijk om een kwantitatieve uitspraak te doen over het potentiële voordeel van de elektrische fiets, omdat de
emissie van genoemde stoffen zeer sterk plaats- en tijdafhankelijk is. Ook het optreden van milieueffecten, ofwel de gevoeligheid van de omgeving, is sterk plaats- en
tijdafhankelijk. We kunnen dus wel stellen dat er positieve effecten zullen zijn voor
wat betreft de hoeveelheid fijn stof en smogvorming, maar niet hoe groot die effecten
zijn.
4.3.3 Conclusie milieueffecten
Elke elektrisch gefietste kilometer, die anders door een gemotoriseerd vervoermiddel
zou zijn afgelegd, heeft wat betreft klimaatverandering en luchtemissies een milieuvoordeel. Vervanging van kilometers afgelegd op een gewone fiets geeft een (bescheiden) nadeel voor klimaatverandering. Vanuit milieuoogpunt is het dus aan te bevelen
om het gebruik van de elektrische fiets te stimuleren onder individuen en groepen die
nu ander gemotoriseerd vervoer gebruiken, in het bijzonder de personenauto. Extra
mobiliteit levert een negatieve bijdrage aan klimaatverandering, en zou vanuit milieu
daarom beter niet gestimuleerd kunnen worden. Echter, het effect van 1 autokilometer is even groot als bijna 15 elektrisch gefietste kilometers. De kans is dus groot
dat bij het stimuleren van het gebruik van de elektrische fiets in het algemeen een
netto positief effect optreedt op de klimaatverandering (een vermindering van de CO2emissie).
52
Rapport| KvL/B&G/2008.067
4.4 Andere effecten
Er zijn diverse aspecten te onderkennen aan het breed beschikbaar komen van de
elektrische fiets die in dit rapport tot dusverre niet zijn besproken.
Zo is een belangrijk punt de mogelijke toename van het aantal verkeersongelukken
door het feit dat meer ouderen gaan fietsen. In rapporten van de Adviesdienst Verkeer
en Vervoer wordt gemeld dat voor 50-plussers een overstap van de auto naar de fiets
gepaard gaat met een stijging van het aantal verkeersslachtoffers (Methorst, 2003;
van Boggelen, 2005). Voor personen van 75 jaar en ouder is het risico vier keer zo
hoog als voor een doorsnee verkeersdeelnemer. En niet alleen neemt het aantal ongelukken toe, ook zijn de gevolgen van het ongeluk ernstiger. Het breed beschikbaar
komen van de elektrische fiets kan dit effect nog verder versterken. Daarnaast geldt
specifiek voor de elektrische fiets dat de hogere snelheden, die gemakkelijker bereikt
kunnen worden tijdens het fietsen op een elektrische fiets, eveneens kunnen leiden
tot een verhoogd risico op ongevallen. Deze toename in ongevalrisico kan onder meer
gepaard gaan met een verdere stijging van de ziektekosten.
Om de minder positieve effecten die optreden op het gebied van de verkeersveiligheid
gedeeltelijk te vermijden zijn aanpassingen in de infrastructuur gewenst. Daarbij kan
gedacht worden aan het aanleggen van fietssnelwegen, maar ook aan het uitbreiden
van het bestaande fietspadennetwerk en andere voorzieningen. Een brede beschikbaarheid van elektrische fietsen kan ook gevolgen hebben voor het aantal fietsenstallingen, zeker omdat deze fietsen duurder in aanschaf zijn en men mogelijk daarom
eerder gebruik zal maken van een stalling. Ook zouden het aantal accu-oplaadpunten
voor de elektrische fiets fors moeten toenemen. Meer (elektrische) fietsers vereist in
ieder geval dat er (nog) meer aandacht komt voor een goede en veilige infrastructuur.
Hier zullen de nodige financiële middelen beschikbaar voor moeten komen.
Tenslotte zullen door de toename in het aantal fietsers meer mensen blootgesteld
worden aan luchtverontreiniging, met name als er in de steden wordt gefietst. Dit
aspect van luchtkwaliteit is al even aan de orde gekomen in paragraaf 4.3.2, echter
niet vanuit het gezichtspunt van de individuele gezondheid van de fietser.
4.5 Conclusie
Uitgaande van de aanname dat het bezit van de elektrisch fiets in de toekomst even
hoog is als het bezit van de gewone fiets nu, kan verwacht worden dat zowel het
aantal fietsritten als de gemiddelde fietsafstand in Nederland zal toenemen. Op
de filelengte zal dit echter weinig effect hebben, omdat vooral de kortere autoritten worden vervangen. Voor de gezondheid kan dit echter leiden tot meer mensen
die voldoende bewegen. Ook kan de gemiddelde jaarlijkse gewichtstoename van de
Nederlandse forens hierdoor verminderd worden. Beide effecten zullen de gezondheid
van de Nederlandse bevolking ten goede komen. Tenslotte is een netto positief effect
53
Rapport| KvL/B&G/2008.067
te verwachten op klimaatverandering: door het stimuleren van elektrisch fietsgebruik
zal de CO2-emissie verminderen. De omvang van de geschatte positieve effecten is
uiteraard in de eerste plaats afhankelijk van de mate waarin elektrisch fietsen ingang
vindt in Nederland in de komende jaren, en in welke doelgroepen dit gaat gebeuren.
54
Rapport| KvL/B&G/2008.067
5 Conclusies en aanbevelingen
Dit hoofdstuk geeft de belangrijkste conclusies uit het marktonderzoek en de inschattingen van de potentie van de elektrische fiets weer. Op basis van deze conclusies
worden een aantal aanbevelingen gedaan.
Vooraf wordt benadrukt dat de vermelde toekomstmogelijkheden van de elektrische
fiets een schatting betreft op basis van de aanname dat het bezit van elektrische fietsen in de toekomst even hoog is als het bezit van de gewone fiets nu. In welke mate
deze effecten in de toekomst zullen optreden hangt dus volledig af van de mate waarin
elektrisch fietsen daadwerkelijk ingang vindt in Nederland en bij welke doelgroepen
dit gaat gebeuren.
Toename fietsgebruik
Zowel de afgelegde afstand als het aantal fietsritten neemt toe als gevolg van een
brede beschikbaarheid van de elektrische fiets. Deze stijging in het totale fietsgebruik
is een gunstige ontwikkeling, zowel vanuit mobiliteitsoogpunt als voor de gezondheid en het milieu.
De elektrische fiets vervangt vooral de ritten met de gewone fiets en de auto. Dit
brengt het risico met zich mee dat de elektrische fiets de conventionele fiets op korte
afstanden grotendeels gaat vervangen, waardoor men mogelijk veel vaker de trapondersteuning gaat gebruiken dan (uit gezondheidsoogpunt) wenselijk is. Fietsen zonder trapondersteuning is voor een gezonde populatie nu eenmaal beter, want een
zwaardere fysieke belasting heeft een groter effect op zowel de fitheid als gezondheid van de fietser. Een promotiecampagne zal zich dus vooral moeten richten op het
bevorderen van het gebruik van de elektrische fiets door de huidige niet-fietsers en
moet de groep die wel al fietst enthousiasmeren om vaker en langere afstanden te
gaan fietsen.
Een positief effect van de elektrische fiets is dat ook een groot deel van de kortere
autoritten kan worden vervangen, mede in het woon-werk verkeer. Door de afname
van het autogebruik ontstaat een betere bereikbaarheid van de (binnen)steden met
minder parkeerproblemen in de steden en bij bedrijven. De effecten op de files zullen
echter minimaal zijn, omdat vooral korte autoritten worden vervangen. Bovendien is
de verwachting dat eventuele extra ruimte op de weg andere automobilisten juist zal
uitnodigen vaker de auto te gebruiken.
Gezondheidwinst verwacht
Een toename van het elektrisch fietsgebruik heeft positieve gevolgen voor gezondheid en milieu. Het kan leiden tot meer mensen die voldoende bewegen en de gemiddelde jaarlijkse gewichtstoename van de Nederlandse forens kan hierdoor verminderd
worden.
55
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Om de voorspelde positieve relaties tussen elektrische fietsen en gezondheid aan te
tonen is vervolgonderzoek nodig, waarbij wordt gekeken of de aanname dat gebruikers van de elektrische fiets meer en vaker gaan fietsen juist is. Ook is het van belang
om na te gaan hoe vaak, wanneer en in welke mate men de trapondersteuning inzet.
Bij de aanschaf van de fiets is het raadzaam een beknopt advies mee te geven over een
‘gezond’ gebruik van de trapondersteuning. Daarnaast is onderzoek gewenst naar de
effecten van elektrisch fietsen op de diverse cardiovasculaire risicofactoren en andere
gezondheidsvariabelen om de gezondheidswaarde van elektrisch fietsen nader te
kwantificeren.
Positieve milieueffecten
Ook wordt verwacht dat door het stimuleren van elektrisch fietsgebruik de CO2emissie kan verminderen. Vervanging van kilometers afgelegd op een gewone fiets en
‘extra mobiliteit’ (door de elektrische fiets gaat men extra kilometers maken die men
waarschijnlijk anders niet had gemaakt) geven echter ook een (bescheiden) nadeel
voor klimaatverandering. De reden hiervan is dat de elektrische fiets elektriciteit kost
(onder meer door het laden van de accu, en de productie en afdanking van de fiets).
Echter, het effect van de vervanging van andere vervoersvormen, met name de autokilometers, is zoveel malen groter dat dit per saldo toch een netto positief effect op zal
leveren. Vanuit milieuoogpunt is het aan te bevelen om het gebruik van de elektrische
fiets vooral te stimuleren onder personen die nu ander gemotoriseerd vervoer gebruiken, in het bijzonder de personenauto.
Naast de CO2-emissiereductie is ook een verbetering van de lokale luchtkwaliteit (hoeveelheid fijn stof en smogvorming) binnen de stad te verwachten als gevolg van een
toegenomen elektrisch fietsgebruik. Omdat de emissie van genoemde stoffen zeer
sterk plaats- en tijdafhankelijk is kan hierover vooralsnog geen kwantitatieve uitspraak gedaan worden. Ook hier is verder onderzoek noodzakelijk.
Imago van groot belang
Ouderen zijn momenteel de belangrijkste gebruikers van de elektrische fiets. Mobiel
blijven en gemak vormen de belangrijkste drijfveren om een elektrische fiets te kopen.
De interesse voor de elektrische fiets onder andere potentiële doelgroepen, zoals
forenzen en chronisch zieken, is nog laag. Velen vinden zichzelf niet tot de doelgroep
behoren en geven aan dit product vooral geschikt te vinden voor ouderen en minder
validen. Om een bredere markt voor de elektrische fiets te creëren is het imago van de
fiets dus belangrijk. Daarom zal in de promotiecampagnes duidelijk aandacht moeten
worden besteed aan dit aspect. Tevens geeft een grote groep aan op eigen kracht te
willen blijven fietsen. Vanuit gezondheidsoogpunt is dit natuurlijk ook zeer wenselijk.
Door andere voordelen van de elektrische fiets duidelijk naar voren te brengen, kunnen ook de huidige niet-fietsers worden aangesproken. Hierbij kan men denken aan
het feit dat men makkelijker langere afstanden aflegt, waardoor ook langere woonwerk afstanden met de elektrische fiets overbrugd kunnen worden. Hetzelfde geldt
56
Rapport| KvL/B&G/2008.067
bijvoorbeeld voor visites op grotere afstanden, waarvoor men momenteel andere vervoermiddelen gebruikt, die door de elektrische fiets vervangen kunnen worden. Een
ander voordeel dat benadrukt kan worden is dat forenzen niet of minder bezweet
op het werk aan hoeven te komen als ze gebruik maken van de elektrische fiets. Uit
onderzoek komt namelijk naar voren dat dit een belangrijke reden kan zijn om niet te
gaan fietsen naar het werk. Een promotiecampagne zal zich dus moeten richten op de
voordelen van de elektrische fiets die met name de gewenste doelgroepen aanspreken.
Aandacht voor neveneffecten
In dit rapport zijn een aantal aspecten van mobiliteit, gezondheid en milieu in relatie
tot elektrisch fietsgebruik besproken. Diverse andere aspecten en onderwerpen zijn
buiten beschouwing gelaten. Bij een toegenomen elektrisch fietsgebruik is hiervoor
echter wel aandacht nodig.
Er is bijvoorbeeld niet gekeken naar de hogere blootstelling aan luchtverontreiniging
door het toegenomen elektrisch fietsgebruik en de gevolgen daarvan voor de gezondheid van de betrokken fietsers. Ook de verkeersveiligheid is een belangrijk issue. De
hogere snelheden die met de elektrische fiets bereikt kunnen worden, kunnen leiden
tot meer ongelukken. Verder zal een (forse) toename van het aantal elektrische fietsen
in het verkeer consequenties hebben voor de infrastructuur. Hierdoor kan er een grotere behoefte ontstaan aan extra accu-oplaadpunten, meer fiets(snel)wegen, en meer
bewaakte fietsstallingen. Hiervoor zullen de nodige financiële middelen beschikbaar
moeten komen.
Stimulering vanuit diverse partijen
Een meerderheid van de elektrische fietsgebruikers vindt dat zowel de overheid als
de werkgever het gebruik van de elektrische fiets moeten stimuleren. Er zijn echter
meerdere partijen en verschillende invalshoeken van waaruit het gebruik van dit product gestimuleerd kan worden. Naast de overheid en werkgevers zijn de brancheorganisaties, fietsproducenten, detaillisten/fietshandelaren, en organisaties gericht op
het stimuleren van fietsgebruik en het bevorderen van een duurzame samenleving
partijen die hieraan zouden kunnen meewerken.
Rol van de overheid
De overheid kan op velerlei manieren een stimulerende rol vervullen. Zo kan gedacht
worden aan een landelijke promotiecampagne met het accent op het overhalen van
autogebruikers om op de kortere afstanden de (elektrische) fiets te gaan gebruiken.
Hiervoor is inzicht nodig in hun huidige gedrag en de invloed van de omgeving
hierop. Ook is voor een bredere onderbouwing van de potentiële gunstige effecten
van een toegenomen elektrisch fietsgebruik, nader onderzoek nodig op de deelterreinen mobiliteit, gezondheid en milieu.
57
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Tevens is het mogelijk om flankerende maatregelen te nemen om het elektrisch fietsgebruik stimuleren. Gedacht kan worden aan de door de BOVAG voorgestelde verlaging van het Btw-tarief op alle fietsproducten. Uit het marktonderzoek blijkt namelijk
dat een kwart van de ondervraagde niet-bezitters aangeeft de elektrische fiets te duur
te vinden. Ook zou een verhoging van het maximumbedrag binnen de bedrijfsfietsenregeling tot de opties kunnen behoren, zodat men met dit bedrag ook een elektrische
fiets aan kan schaffen. Voor mensen met een chronische aandoening zou gekeken kunnen worden of er een regeling getroffen kan worden, waardoor de elektrische fiets
ook voor hen een geschikt en betaalbaar vervoermiddel is. Tenslotte zal vanuit de
overheid aandacht nodig zijn voor de genoemde infrastructurele gevolgen en veiligheidsaspecten.
Andere belanghebbenden
Ook werkgevers kunnen een bijdrage leveren aan een toegenomen elektrisch fietsgebruik door het woon-werk fietsen explicieter te stimuleren. Ondanks het feit dat
het voor werkgevers op eenvoudige en goedkope wijze mogelijk is om (elektrisch)
fietsen naar het werk te stimuleren, besteden bedrijven hier nog weinig aandacht
aan. Hopelijk geven de resultaten van een rendementstudie, die door TNO momenteel
wordt uitgevoerd (waarbij het effect van het woon-werk fietsen op de mate van verzuim en productiviteit wordt onderzocht), een extra impuls aan werkgevers om het
woon-werk fietsen te stimuleren. Of elektrisch fietsen ook leidt tot een hogere productiviteit c.q. inzetbaarheid van (oudere) werknemers zal overigens nog uit vervolgonderzoek moeten blijken. Naast gezondheids- en productiviteitsvoordelen kan het stimuleren van het gebruik van de (elektrische) fiets ook een oplossing vormen voor de
parkeerproblemen bij veel bedrijven. Tenslotte zou het woon-werk fietsen financieel
aantrekkelijker gemaakt kunnen worden door (een verbetering van) de fietskilometervergoeding en de eerder genoemde aanpassing van de bedrijfsfietsenregeling.
Om het imago van de elektrische fiets te verbeteren lijkt een actieve rol van brancheorganisaties, fabrikanten en detailhandel een belangrijke zaak. Er moet voorkomen worden dat de elektrische fiets gezien wordt als een nieuw soort ‘Spartamet”,
waardoor grote doelgroepen dit product niet zullen willen aanschaffen. Een goede
ondersteuning van de fietshandelaren in hun communicatie richting klant is daarbij
van belang. Inzicht in de marktontwikkelingen en resultaten van onderzoek naar de
effecten van de elektrische fiets op de diverse deelgebieden kunnen het goed neerzetten van het product in de markt ondersteunen. Tenslotte zullen ook fietsstimuleringsorganisaties en andere partijen die zich richten op duurzame mobiliteit, gezondheid
en milieu goed over het product geïnformeerd moeten worden, zodat ook uit deze
invalshoeken de elektrische fiets goed op de kaart wordt gezet.
58
Rapport| KvL/B&G/2008.067
6 Publicaties en bronnen
Ainsworth BE, Haskell WL, Leon AS, Jacobs DR, Jr., Montoye HJ, Sallis JF, et al.
Compendium of physical activities: classification of energy costs of human physical activities. Medicine & Science in Sports & Exercise 1993;25(1):71-80.
Bemelmans WJE, Wendel-Vos GCW, Bos G, Schuit AJ, Tijhuis MAR. Interventies ter preventie van overgewicht in de wijk, op school, op het werk en in de zorg. Een verkennende
studie naar de effecten. RIVM rapport 260301005. Bilthoven, RIVM, 2004.
Boggelen van O. Effect toename fietsaandeel op de verkeersveiligheid. Rotterdam/
Maastricht, Rijkswaterstaat - Adviesdienst Verkeer en Vervoer, 2005.
Bovens AM, Baak van MA, Vrencken JG, Wijnen JA, Saris WH, Verstappen FT. Physical
activity, fitness, and selected risk factors for CHD in active men and women. Medicine &
Science in Sports & Exercise 1993;25(5):572-6.
CBS. Maximaal 17 miljoen inwoners verwacht. Persbericht PB04-193, 14 december 2004.
Voorburg/Heerlen, Centraal Bureau voor de Statistiek CBS, 2004.
CBS. Methoden mobiele emissies (spreadsheet). Voorburg/Heerlen, Centraal Bureau voor
de Statistiek CBS, 2006.
CBS. Mobiliteit Nederlandse bevolking per regio naar motief en vervoerwijze. Voorburg/
Heerlen, Centraal Bureau voor de Statistiek CBS, 2007.
CertiQ. Statistisch overzicht 2006. www.certiq.nl.
Convenant Overgewicht. Een balans tussen eten en bewegen, 27 januari 2005. http://
www.minvws.nl/images/co-overgewicht_tcm19-95249.pdf.
Cherry C, Cervero R. Use characteristics and mode choice behavior of electric bike users in
China. Transport Policy 2007;14:247-57.
Chorus AMJ, Hopman-Rock M. Chronisch zieken en bewegen. In: Trendrapport bewegen
en gezondheid 2002/2003. Hoofddorp / Leiden: TNO, 2004.
Ecoinvent 2000 version 1.3, Swiss Centre for Life Cycle Inventories, 1998-2006.
Emissieregistratie. Basistabellen emissies door wegverkeer vanaf 1980. Emissieregistratie,
2005.
59
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Fietsberaad. Fietsgebruik stabiel; in totaal en naar het werk. Fietsverkeer 2002;3:24.
Geus de B, Smet de S, Nijs J, Meeusen R. Determining the intensity and energy expenditure during commuter cycling. British Journal of Sports Medicine 2007;41(1):8-12.
GfK. Fietsenmarkt juli 2006 - juni 2007. GfK Panel Services Benelux bv, 2007.
Groot MI. Achtergrondgegevens stroometikettering 2006. Delft, CE, februari 2007.
Guinée JB et al. Life Cycle Assessment. An operational guide to the ISO Standards. Leiden,
Centrum voor Milieukunde Leiden (CML) Universiteit Leiden, 2001.
Hamer M, Chida Y. Active commuting and cardiovascular risk: A meta-analytic review.
Preventive Medicine 2008;46:9-13.
Hendriksen IJ, Zuiderveld B, Kemper HC, Bezemer PD. Effect of commuter cycling on
physical performance of male and female employees. Medicine & Science in Sports &
Exercise 2000;32(2):504-10.
Heuvel van den SG, Boshuizen HC, Hildebrandt VH, Blatter BM, Ariëns GAM, Bongers
PM. Effect of sporting activity on absenteeism in a working population. British Journal of
Sports Medicine 2005a;39(3):1-5.
Heuvel van den SG, Heinrich J, Jans MP, van der Beek AJ, Bongers PM. The effect of
physical activity in leisure time on neck and upper limb symptoms. Preventive Medicine
2005b;41(1):260-7.
Hu G, Pekkarinen H, Hanninen O, Yu Z, Guo Z, Tian H. Commuting, leisure-time physical
activity, and cardiovascular risk factors in China. Medicine & Science in Sports & Exercise
2002;34(2):234-8.
Hu G, Sarti C, Jousilahti P, Silventoinen K, Barengo NC, Tuomilehto J. Leisure time, occupational, and commuting physical activity and the risk of stroke. Stroke 2005;36(9):1994-9.
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change 2001: Synthesis
Report. A Contribution of Working Groups I, II, and III to the Third Assessment Report of the
Integovernmental Panel on Climate Change. Watson, RT & the Core Writing Team (eds.).
Cambridge/New York, Cambridge University Press, 2001.
Kemper HCG, Ooijendijk WTM, Stiggelbout M. Consensus over de Nederlandse Norm
Gezond Bewegen. Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen TSG 2000;78:180-3.
60
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Lataire P, Timmermans J, Magetto G, Van den Bossche P, Cappelle J. Electrically
assisted bicycles: demonstration, characterisation, health benefit. Revue E Tijdschrift
2003;119(3):32-9.
Matthews CE, Xu WH, Zheng W et al. Physical activity and risk of endometrial cancer:
a report from the Shanghai endometrial cancer study. Cancer Epidemiology Biomarkers
Prev 2005;14(4),779-85.
Methorst R et al. Kwetsbare Verkeersdeelnemers: Rapportage over de kennisbasis voor een
effectief beleid voor een veilige mobiliteit van kwetsbare verkeersdeelnemers. Rotterdam/
Maastricht, Rijkswaterstaat Adviesdienst Verkeer en Vervoer, 2003.
Oja P, Manttari A, Heinonen A, Kukkonen-Harjula K, Laukkanen R, Pasanen M, et al.
Physiological effects of walking and cycling to work. Scandinavian Journal of Medicine &
Science in Sports 1991;1:151-7.
Ooijendijk WTM, Chorus AMJ, Wendel-Vos GCW. Advies actualisering beleidsdoelen Nota
Tijd voor Sport. TNO-rapport 2007.136. Leiden, TNO Kwaliteit van Leven, 2007.
Proper KI, van den Heuvel SG, De Vroome EM, Hildebrandt VH, van der Beek AJ. Doseresponse relation between physical activity and sick leave. British Journal of Sports
Medicine 2006;40(2):173-8.
Simons M, van Es EM, Hendriksen IJM. Electrically assisted cycling as a novel device for
meeting the physical activity guidelines: energy expenditure, heart rate and power output.
Aangeboden aan Medicine & Science in Sports and Exercise, 2008.
Storm I, Niboer C, Wendel-Vos GCW, Visscher TLS, Schuit AJ. Een gezonde omgeving
ter preventie van gewichtsstijging: nationale en lokale mogelijkheden. RIVM rapport
270061002/2006. Bilthoven, RIVM, 2006.
UNFCCC. Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change.
UNFCCC, 1997.
V&W. Vervoerswijzekeuze op ritten tot 7,5 kilometer. Rotterdam/Maastricht, Ministerie
van Verkeer en Waterstaat, Adviesdienst Verkeer en Vervoer, 2006.
V&W. Mobiliteitsonderzoek Nederland 2006 (MON 2006). Rotterdam/Maastricht, Ministerie van V&W, Rijkswaterstaat - Adviesdienst Verkeer en Vervoer, 2007a.
V&W. Cycling in the Netherlands. Den Haag, Ministerie van V&W, Directoraat-generaal
Personenvervoer, 2007b.
61
Rapport| KvL/B&G/2008.067
Vermie T. E-Tour “Electric Two Wheelers On Urban Roads” - Final Report. Brussel, European
Commision, 2003.
Vuori IM, Oja P, Paronen O. Physically active commuting to work - testing its potential for
exercise promotion. Medicine & Science in Sports and Exercise 1994;26(7):844-50.
VWS. Tijd voor sport; Bewegen, Meedoen, Presteren. Den Haag, Ministerie van VWS,
2005.
VWS. Samen voor Sport, Uitvoeringsprogramma van de kabinetsnota “Tijd voor sport;
Bewegen, Meedoen, Presteren”. Den Haag, Ministerie van VWS, 2006a.
VWS. Preventienota ”Kiezen voor gezond leven”. Den Haag, Ministerie van VWS, 2006b.
Wagner A, Simon C, Ducimetiere P, Montaye M, Bongard V, Yarnell J, et al. Leisure-time
physical activity and regular walking or cycling to work are associated with adiposity and
5 y weight gain in middle-aged men: the PRIME Study. International Journal of Obesity
Related Metabolic Disorders 2001;25(7):940-8.
Weltevreden JWJ, Wilting JJS. Retailkansen: De Elektrische Fiets; Een onderzoek
naar het gebruik en de effecten van de elektrische fiets in Nederland. Bunnik, BOVAG
Tweewielerbedrijven, 2008.
62
Rapport| KvL/B&G/2008.067
63
Rapport| KvL/B&G/2008.067
64
Elektrisch Fietsen - Marktonderzoek en verkenning toekomstmogelijkheden
De verkoop van elektrische fietsen is de laatste jaren fors toegenomen. Er is echter weinig bekend over het gebruik en
de toekomstmogelijk-heden van de elektrische fiets in Nederland.
Uit marktonderzoek onder huidige en potentiële gebruikers blijkt dat de elektrische fiets op dit moment vooral populair
is onder 65-plussers. De elektrische fiets heeft ertoe geleid dat men sneller, vaker en langere afstanden is gaan fietsen.
Men gebruikt de elektrische fiets met name voor recreatieve fietstochten en winkelen/boodschappen doen. Vooral de
gewone fiets en de auto worden nu minder vaak gebruikt. Onder de huidige niet-gebruikers is er duidelijke interesse voor
de elektrische fiets.
Op basis van de resultaten van het marktonderzoek, de al beschikbare kennis over het fietsgebruik in Nederland en de
effecten daarvan op mobiliteit, gezondheid en milieu, zijn de toekomstmogelijkheden van de elektrische fiets verkend.
In deze schattingen is uitgegaan van een maximaal effect, namelijk dat het bezit van elektrische fietsen in de toekomst
even hoog is als het bezit van de gewone fiets nu. De conclusie is dat het stimuleren van elektrisch fietsgebruik positieve
gevolgen kan hebben voor mobiliteit, gezondheid en milieu. Langere afstanden zijn met een elektrische fiets makkelijker
af te leggen, waardoor Nederlanders vaker op de fiets zullen stappen. Dit leidt waarschijnlijk niet tot minder files, maar
wel tot een betere bereikbaarheid. Ook zullen meer Nederlanders gaan voldoen aan de beweegnorm en kan de jaarlijkse
stijging van het lichaamsgewicht gedeeltelijk voorkomen worden. Tenslotte is door vermindering van CO2-uitstoot een
netto po-sitief effect te verwachten op klimaatverandering. Hoe groot de effecten daadwerkelijk zullen zijn, is afhankelijk
van de mate waarin elektrisch fietsen ingang vindt in Nederland.